ΕΝΑΣ ΑΙΩΝΑΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Μια ανασκόπηση της ελληνικής μουσικής ιστορίας του 20ου αιώνα

Ηλίας Γιαννίρης

(Οι ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ (Γιάννης Γιαννίρης, Γιώργος Μιχώτας, Γιάννης Τίκοφ, Μέλπω Χαλκουτσάκη) ζήτησαν από τον γράφοντα να ετοιμάσει τα κείμενα μιας ζωντανής μουσικής παρουσίασης του 20ού αιώνα. Προέκυψε το κείμενο που ακολουθεί. Παρουσιάστηκε ζωντανά στο κοινό, συνδυασμένο με μουσική απόδοση των τραγουδιών που αναγράφονται στο κείμενο, από τους ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ στο Μπαρ ΜΑΚΑΡΙ (Αθήνα, Ζ. Πηγής και Κομνηνών), στις 29-1-2000) Η.Γ.

(Για τις ανάγκες της παράστασης ετοιμάστηκε από τον γράφοντα ειδικό "καλαντάρι" με τις σημαντικότερες χρονολογίες. Για να το δείτε πιέστε εδώ)

 

Η αποτίμηση του 20ού αιώνα στη μουσική και στο τραγούδι είναι θετική-θετικότατη.

Η αρνητική αποτίμηση που μπορεί να κάνει κανείς στον 20ο αιώνα σε μια σειρά άλλους τομείς και γεγονότα, όπως η προσφυγιά, ο πόλεμος, η αστυφιλία, η μετανάστευση, δεν ισχύει για τη μουσική, και ιδιαίτερα για την ελληνική μουσική.

Ίσως είμαστε από τις λίγες χώρες που οι συμφορές ήταν πολλές και συχνές, με τέτοιο τρόπο ώστε κάθε φορά η μουσική και το τραγούδι να μην αποκόβεται από την προηγούμενη περίοδό του, αλλά αντίθετα να την περιέχει και να την εμπλουτίζει με νέα στοιχεία. Και σίγουρα είμαστε από τους λίγους λαούς που γλεντάμε με τραγούδια που δημιουργήθηκαν πριν από 20-40-100-300 χρόνια.

Φαίνεται ότι μέσα από συμφορές, δυστυχία, πόνο, αίμα, μαζί με το μετασχηματισμό και την εξέλιξη της κοινωνίας μας, εξελίχθηκαν και εμπλουτίστηκαν και η ίδια η μουσική και το τραγούδι,.

Ας το εξηγήσουμε αυτή τη σχέση δυστυχίας και τραγουδιού με ένα μουσικό παράδειγμα:

Μια βροχερή ημέρα στην εξώπορτα του ΜΑΚΑΡΙ γλίστρησε ο ένας Γιάννης, πέφτει το κοντραμπάσο στο πόδι της Μέλπως και το σπάει, ο άλλος Γιάννης δεν προλαβαίνει να συγκρατήσει τη Μέλπω γιατί ήταν φορτωμένος με όργανα, και... επιβεβαιώθηκε ο 1ος Νόμος του ΜΕΡΦΥ ότι "αν είναι κάτι να σου πάει στραβά, θα πάει οπωσδήποτε". Εκείνο το βράδυ η παράσταση των ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ ήταν αρκετά πονεμένη. Μετά από ένα μήνα τραγουδούσαν για να εξορκίσουν το κακό:

"Εδώ κάτω από του Στρέφη,

Θα ανατρέψουμε το Μέρφυ..."

Έτσι μετασχηματίστηκε μια δυστυχία σε τραγούδι. Δεν σταματούν όμως εκεί τα πράγματα. Στην παράσταση του Καραγκιόζη το Νοέμβρη 1999 που έγινε εδώ (σ.τ.σ. Πρόκειται για το έργο Ο ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ ΣΕΙΣΜΟΠΛΗΚΤΟΣ, με συγγραφέα τον γράφοντα. Παίχτηκε από τον Πέτρο Καχριμάνη και τον Παναγιώτη Καχριμάνη και τον γράφοντα, με ζωντανή μουσική επένδυση επί σκηνής από τους ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ στο ΜΑΚΑΡΙ) του πρόσθεσαν και νέα στιχάκια. Το ίδιο κάνουν και σήμερα, με ορισμένα νέα στιχάκια φτιαγμένα για την περίσταση.

Αυτή είναι η ουσία της ελληνικής ψυχής και φυσικά της ελληνικής μουσικής και της εξέλιξής της εδώ και αιώνες:

Ο ΜΕΡΦΥ ΣΤΟΥ ΣΤΡΕΦΗ

Νομίζω ότι το πιάσατε το νόημα της εξέλιξης της ελληνικής μουσικής.

Σε γενικές γραμμές το ελληνικό τραγούδι του 20ού αιώνα είναι τραγούδι της πόλης, του άστεως. Παρακολουθεί την κοινωνία και το μετασχηματισμό της.

Η μουσική προίκα του αιώνα είναι το δημοτικό τραγούδι, στεριανό ή νησιώτικο. Αυτό το τραγούδι εξελισσόταν σε "αστικό" -από το "άστυ"- τραγούδι στα τότε εμπορικά κέντρα. Σχηματικά υπήρχαν τρεις περιοχές που έφτιαχναν τη μαγιά του ελληνικού τραγουδιού της πόλης: Τα νησιά στο Ιόνιο Πέλαγος (με ένα τραγούδι ιδιότυπο δυτικότροπο), η περιοχή της Πόλης και της Προποντίδας, και η περιοχή του Αιγαίου Πελάγους δηλαδή του δικτύου των εμπορικών κέντρων, της Σμύρνης, της Θεσσαλονίκης, της Σύρας, του Αιβαλιού, του Πειραιά, του Ηρακλείου ...

Θα ακούσουμε τρία τραγούδια που περιγράφουν αυτή την περίοδο:

Το "έχετε ψαράδες ψάρια για να φαν τα παλικάρια" που ρωτάνε οι πελάτες στο λιμάνι τους ψαράδες τη στιγμή που μόλις έχουν δέσει το καΐκι τους και εκείνοι απαντούν "έχουμε και μάλιστα για όλους" περήφανοι για την ψαριά τους. Φυσικά είναι απτάλικο.

Το δεύτερο είναι η "Αντριάνα". "Πάρε με Αντριάνα μου", λεει ο Αθηναίος του 1900 στην Αθηναία Αντριάνα πούναι ψυχοκόρη, "να σε βοηθώ στην πλύση, και να σου κουβαλώ νερό απ το Βαθρακονήσι". Δηλαδή από τον Ιλισό στην περιοχή των Στύλων του Ολυμπίου Διός. Εκεί έρεε γάργαρο νεράκι και το κουβαλούσαν και με κανάτια, εκείνα που πουλούσε ο Μπαρμπαγιάννης. Υπαρκτή η Αντριάννα, υπαρκτός και εκείνος ο περίγυρος που ενέπνεε τέτοια τραγούδια.

Το τρίτο τραγούδι αυτής της περιόδου σηματοδοτεί την κίνηση των πληθυσμών στην αρχή του αιώνα. Διαλέξαμε το "μια βοσκοπούλα αγάπησα" μια εβραϊκή μελωδία με Ισπανικά λόγια κάποτε, που έφεραν σε όλη τη Μεσόγειο οι διωγμένοι σεφαραδίτες εβραίοι της Ισπανίας. Τραγουδήθηκε σε διάφορες γλώσσες.

ΕΧΕΤΕ ΨΑΡΑΔΕΣ ΨΑΡΙΑ

ΑΝΤΡΙΑΝΑ

ΜΙΑ ΒΟΣΚΟΠΟΥΛΑ ΑΓΑΠΗΣΑ

Γύρω στο 1900 συνέβη κάτι περίεργο. Η μουσική συνέχεια του πρώιμου αστικού τραγουδιού παύει να βρίσκεται στο προσκήνιο και πέφτει σε μια "σιωπή" ως ανθελληνικό. Το ίδιο και ο Καραγκιόζης. Η λαϊκή ευαισθησία και δημιουργία ασφαλώς και συνεχίζει να υπάρχει, είναι όμως περιθωριοποιημένη, μέχρι την εισβολή των προσφύγων.

Γύρω στο 1900 εισβάλουν νέα είδη μουσικής, δυτικο-ευρωπαϊκά που συνδέονται με την οπερέτα και την επιθεώρηση, και αποτελούν συνέχεια των ξενόφερτων φολί μπερζέρ και των καν-κάν που έκαναν θραύση στο Φάληρο. Νέοι σπουδαίοι μουσικοί αναδεικνύονται. Ήδη η μουσική περνάει σε ένα ανώτερο στάδιο οργάνωσης και εμπορευματοποίησης. Δεν φτάνει μόνο η έμπνευση και μερικά μεταφερόμενα όργανα. Χρειάζεται πιάνο, σκηνοθέτη, ηθοποιούς, σκηνικά, καλλίφωνους αρτίστες, κουστούμια, φώτα, αίθουσα, σκηνή, είσοδο, ταξιθέτρια, πασατεμπά, και πολλά άλλα.

Η ΚΑΡΔΙΑ ΜΟΥ ΠΟΝΕΙ ΓΙΑ ΣΑΣ

Ο αιώνας μας στη μουσική του εξέλιξη είχε τρία μεγάλα διαλείμματα. Το πρώτο ήταν με τους Βαλκανικούς πολέμους και τον 1ο Παγκόσμιο που κατέληξε με την Μικρασιατική Καταστροφή. Το Δεύτερο με τη δικτατορία του Μεταξά, την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Το τρίτο διάλειμμα ήταν με τη δικτατορία του 1967-1974.

Διαλέξαμε ένα χαρακτηριστικό τραγούδι για το πρώτο διάλειμμα του 20ού αιώνα.

ΤΗΣ ΑΜΥΝΗΣ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ

Σπουδαία τραγούδια γράφτηκαν μέσα σε ένα γενικό κοινωνικό και εθνικό ανακάτεμα που κράτησε πάνω από μια 10ετία, μέχρι το 1922. Το ίδιο είχε ξαναγίνει 100 χρόνια πριν, με το ακριτικό και το δημοτικό τραγούδι να μετασχηματίζεται σε κλέφτικο. Όπως ήταν φυσικό, μετά το 1922, με την προσφυγιά πολλά τέτοια τραγούδια ξεχάστηκαν γιατί άλλαξε η εποχή. Άλλα μεταλλάχτηκαν.

Μια ολόκληρη κοινωνία βράζει στη φτώχια και στο περιθώριο. Ψεύτισαν τα μεγαλεία, τα θέατρα, τα φολί μπερζέρ. Το μουσικό σκηνικό είναι πλέον λιτό και ζωντανό: η φυλακή, η προσφυγική αυλή, η ταβέρνα, ο τεκές. Μουσικά όμως είναι μια κοινωνία ελεύθερη να τραγουδάει τον πόνο της και τον καημό με ότι δρόμους και ρυθμούς θέλει.

Στο προσκήνιο βγήκε ρωμαλέα μια βαθιά λαϊκή μουσική. Το βάρος της Μικρασιατικής Ανατολής ξανάρθε στην Ελληνική χερσόνησο, μπήκε στις πόλεις μαζί με τους πρόσφυγες.

ΣΜΥΡΝΑΙΙΚΟ

Λεει ο Μάρκος Βαμβακάρης:

"Τη μουσική την ωφέλησαν οι πρόσφυγες. Βέβαια. Αυτοί οι άνθρωποι ήτανε μαθημένοι να δουλεύουνε και να γλεντάνε. Όλοι οι πρόσφυγες, μηδενός εξαιρουμένου. Πρώτα εδώ πέρα, οι δικοί μας οι μουσικοί παίζανε σχεδόν μόνο τα δημοτικά. Πότε κανένα μανεδάκι. Ενώ αυτοί εδώ όταν ήρθαν αρχινήσανε τσιφτετέλια, συρτά,, μανέδες, τζιβαέρια, αϊβαλιώτικα, πολλά. Όχι και τόσο Λαϊκά. Λαϊκά όχι. Λαϊκά είπαμε ότι ήταν τα δικά μου. Ενώ αυτοί παίζαν παλαιά μουσική." Όταν ο Μάρκος λεει λαϊκά εννοεί ζεϊμπέκικα και χασάπικα που χορεύανε οι κουτσαβάκηδες οι μεγάλοι.

Το μπουζούκι πρωτομπαίνει στις ελλαδικές ηχογραφήσεις πολύ αργά, το 1931.

"Θέλω να γίνω μπουφετζής σε τούρκικους τεκέδες, νάρχονται οι χανούμισσες να πίνουν αργιλέδες" τραγουδάει ο αιρετικός Μπάτης αναπολώντας Χανούμισσες να πίνουν αργιλέδες σε ένα ιδιαίτερο δημόσιο χώρο που μεσουρανούσε μέχρι και το μεσοπόλεμο. Η απόλαυση γινόταν μέσα από τη φυγή από τη μιζέρια, την αβεβαιότητα και τη φτώχια. Τα απαραίτητα εργαλεία της παραίσθησης ήταν "διάφορα πιοτά" και μουσική από ένα δυο οργανάκια.

ΜΠΟΥΦΕΤΖΗΣ

Φανταστείτε ότι μαζί με την προσφυγιά έχουμε παράλληλα και την πρώτη μετανάστευση στην Αμερική, από το 1910 και μετά. Φτωχά και απονήρευτα ανθρωπάκια, χαμένα κυκλοφορούν σε άγνωστους κόσμους, ελπίζοντας, αναζητώντας, παθαίνοντας.

Ο ΜΠΟΧΩΡΗΣ

Του τη σκάσαν του Μποχώρη, του αθώου εβραιόπουλου, μέσα στο βαπόρι, καθώς έφευγε μετανάστης, και του πήραν πεντακόσια, όλο τάλαρα και γρόσια.

Άλλοι κατακρίνουν την άδικη Ελλάδα ψάχνοντας να βρουν γυναίκα που να αξίζει, σαν αυτές της ανατολής. Στη γεωγραφία της μουσικής το Μαρόκο είναι στην Ανατολή. Ιδού ένα τραγούδι που ανήκει στα ρεμπέτικα με Επιθεωρησιακό ύφος.

ΠΡΙΓΚΗΠΕΣΑ

Αλλά, κακά τα ψέματα, η κοινωνία εξελίσσεται, όλοι βολεύονται κάπως. Ας μην το παρακάνουμε όμως με τα πλούτη, τα θέλω και τις υπερβολές γιατί ο μουσικός κριτής είναι εδώ, στην κοινωνία του μεσοπολέμου, και φτιάχνει τραγούδια:

Η ΠΑΞΙΜΑΔΟΚΛΕΦΤΡΑ

Βγήκε και εκείνη η παλιοκοκαίνη, νέο φρούτο, όπως και η ηρωίνη, και μπερδέψανε τον κόσμο με την πρέζα. Μέχρι τότε πάλευε τις απολαύσεις του παραπαίοντας μεταξύ του θεού Διονύσου και του Αλλάχ. Με το κρασάκι από τη μια, με το χασισάκι από την άλλη, στις μουσουλμανικές περιοχές όπου δεν υπήρχε το κρασί.

Αφηγείται ο Μπαγιαντέρας: "Όταν λέμε υπόκοσμος πρέπει να κάνουμε μια διάκριση. Υπόκοσμος λέγεται και ο κλέφτης. Αυτοί ήταν όλοι ντεβισάδες, χασίκλες. Τσιμπούκι πίνανε. Αργιλέ. Κατά τα άλλα ήταν εντάξει. Νοικοκυραίοι. Άλλοι ήτανε ψαράδες, άλλοι αραμπατζήδες μες το Τελωνείο."

Δύσκολα χρόνια, ιδιαίτερα το χειμώνα. Και η φτώχια-φτώχια για τους περιθωριακούς.

ΜΑΓΚΑ ΠΟΥΣΟΥΝ ΤΟ ΧΕΙΜΩΝΑ

Ο ρομαντισμός πάντα παρών και ανάμικτος. Κλασσικό παράδειγμα που όμως δεν θα παίξουμε απόψε, το "χαράματα η ώρα τρεις". Ένα τραγούδι κανταδόρικο, που φέρεται να το 'γραψε ο Βαμβακάρης. Είναι πολύ παράταιρο για Μάρκο, αλλά ο ίδιος το 'θελε για δικό του, το αγάπαγε, δικό του ξε-δικό του. Λεει ότι το 'χει γράψει μαζί με άλλο ένα (Τα Μπλε Παράθυρα) για την πρώτη του γυναίκα. Ύστερα, σταμάτησε να της γράφει τραγούδια για να μην της δίνει αξία, όπως λεει στην Αυτοβιογραφία του.

Είναι η άλλη πλευρά του σκληρού μάγκα, η ρομαντική, που πάντα ενυπάρχει. Στο ρεμπέτικο όμως τραγούδι, των κλειστών χώρων μεταξύ παρανομίας και αφάνειας, ο ρομαντισμός ποτέ δεν έφτασε μέχρι να περιγράψει τη φύση, κάτι που είχε κάνει το δημοτικό.

Για το ρομαντισμό του μεσοπολέμου διαλέξαμε ένα άλλο τραγούδι, σπουδαίο γιατί δίνει πνοή στην ανερχόμενη Νέα Ελληνική Ποίηση. Είμαστε στην περίοδο του Παλαμά, της Πολυδούρη, του Καριωτάκη. Ο Διονύσιος Σολωμός, εθνικός ποιητής από χρόνια, δίνει ένα ιδιότυπο παρόν στο τραγούδι δείχνοντας ότι σε αυτό τον τόπο δεν υπάρχουν φράγματα στο χρόνο. Στα οικογενειακά γλέντια, στις εξοχές, στις ταβέρνες ο Διονύσιος Σολωμός είναι παρακαθήμενος με την ΞΑΝΘΟΥΛΑ. Το ίδιο συμβαίνει και με την Αμυγδαλιά του Γεώργιου Δροσίνη.

ΕΤΙΝΑΞΕ ΤΗΝ ΑΝΘΙΣΜΕΝΗ ΑΜΥΓΔΑΛΙΑ

Ακολουθούν τρία ερωτικά τραγούδια που δίνουν το κλίμα της ελευθερίας, της ελεύθερης δημιουργίας. Ας τα παρακολουθήσουμε σε μια εκπληκτικής ευαισθησίας δημιουργία εικόνων.

ΤΗΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΑΣ ΤΑ ΦΥΛΛΑ

ΜΑΥΡΑ ΜΑΤΙΑ ΜΑΥΡΑ ΦΡΥΔΙΑ

ΓΥΦΤΟΠΟΥΛΑ ΣΤΟ ΧΑΜΑΜ

"Όταν βάζεις το μπαμπάκι μές την πούντρα τη χρυσή" (για να μακιγιαριστεί η κοκέτα γυφτοπούλα, μετά το μπάνιο στο χαμάμ)

"τρέμει ο ουρανός να πέσει με τ' αστέρια του μαζί". Τρελές ευαισθησίες.

Όπως και εκείνο το "Άσπρο πρόσωπο σαν κρίνος και στο μάγουλο ελιά" του πρωτομάστορα Βαμβακάρη, που τον έλεγαν κοροϊδευτικά και "χρονόμετρο" οι άλλοι ρεμπέτες. (Όπως πρέπει και εμείς να λέμε δηλαδή τον Γιάννη τον Τίκοφ).

Όμως, η ζωή προχωράει. Στους πρόσφυγες δίνουν Ομολογίες, και καλλιεργούν φρούδες προσδοκίες. Ο έρωτας υποχωρεί μπρος στην επιβίωση και στον υπολογισμό. Οι Ομολογίες που άρχισαν να δίνονται από το 1926, περνάνε και για προίκα. Η προσφυγοπούλα έχει σπίτι στην Κοκκινιά. Ο γαμπρός την προτιμάει, φαίνεται μαζί με τον Περαία. Όμως, χωρίς προίκα, το σκέφτεται. Μάλλον προτιμάει να ξοριστεί και να πάει να μείνει στην άλλη άκρη, μακριά από το λιμάνι, στον Ποδονίφτη, στη Νέα Ιωνία, με τη Μαριώ, που ως φαίνεται τον θέλει και του τάζει. Το τραγούδι αυτό γνώρισε μια πληθώρα από στιχάκια, ανάλογα που έμενε εκείνος που το τραγούδαγε:

ΟΜΟΛΟΓΙΕΣ

Άλλοι πάλι δεν ξεπέφτουν σε Ομολογίες και Προίκες και τέτοια, και καλά κάνουν γιατί με το κραχ του 1929-30 οι Ομολογίες έγιναν παλιόχαρτα. Η εργατική τάξη αρχίζει να αποκτά αυτοσυνείδηση και περηφάνια, να σφυρηλατείται μέσα στα γιαπιά και τα εργοστάσια που έφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες επιχειρηματίες για να δουλεύουν οι πρόσφυγες εργάτες.

Ιδού ο Παναγιώτης Τούντας, μάλλον, γιατί ήταν μεγάλος κλέφτης τραγουδιών άλλων μουσικών. Ο Τούντας ήταν εξαίρετος μουσικός ("μαθηματικός μουσικός" θα πει ο Μπαγιαντέρας) και δεν έπαιζε μπουζούκι αλλά μαντολίνο:

ΕΙΜΑΙ ΕΡΓΑΤΗΣ ΤΙΜΗΜΕΝΟΣ

Οι ναυτικοί. Άλλη παράλληλη εργατική ιστορία. Σκληρή δουλειά, στενά δεμένη με το αιγαιοπελαγίτικο τοπίο. Τώρα όμως η μπρατσέρα έγινε ατμοκίνητο πλοίο, παπόρι, και πάει μακριά. Μέχρι και το Κάρντιφ της Αγγλίας, και πιο μακριά ακόμη. Γιώργος Μπάτης:

ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ ΣΤΗ ΜΗΧΑΝΗ

Τάξεις, ταξικές αντιθέσεις, ταξικές προτιμήσεις, ταξικές απέχθειες. Ούτε οι αγρότες ούτε οι ψαράδες έχουν πια πέραση στα κορίτσια. Η Ελλάδα έχει πια αστικοποιηθεί και οι ψαράδες μυρίζουν ψαρίλα και στα σαλόνια, όσο κι αν πλυθούν:

Ο ΨΑΡΑΣ

Είμαστε ακόμη στη δεκαετία του τριάντα και η κοινωνία κυριολεκτικά βράζει. Οι ελλαδικές ηχογραφήσεις που αρχίζουν το 1929-30 ώρες- ώρες γίνονται ο ΑΝΤΕΝΝΑ και το ΜΕΓΚΑ της εποχής. Ο δολοφονημένος από την πεθερά του ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ κάνει θραύση: "Καημένε Αθανασόπουλε, τι σου 'μελε να πάθεις..." λεει ο τραγουδιστής στην πλάκα του γραμμοφώνου των 78 στροφών, μπαίνοντας σε κάθε σπίτι, αλλά και στην ταβέρνα από τους πλανόδιους Φωνογραφητζίδες. Μια ολόκληρη κοινωνία ανατριχιάζει. Και κλαιει όταν ακούει τον τραγουδιστή να αναρωτιέται σε πρώτο πρόσωπο απευθυνόμενος στη γυναίκα του θύματος που ήταν συνεργός: "Βρε Βούλα δεν στοχάστηκες...". Και το μέσον της δολοφονίας..., αν δεν κάνω λάθος, η ηλεκτροπληξία. Βλέπετε έχει προχωρήσει και ο εξηλεκτρισμός σε μερικές πόλεις. Μας μοιάζει κωμικό σήμερα, με τόση βία, ανηθικότητα και με πολέμους on-line. Τότε όμως ήταν τραγικά τέτοια γεγονότα και συντάραζαν την αστική κοινωνία.

Βέβαια, υπήρχε και ο Καραγκιόζης με την δική του μουσική αισθητική. Οι ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ μας έδωσαν τη Μουσική του στην Παράσταση του Νοεμβρίου 1999 με το έργο Ο ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ ΣΕΙΣΜΟΠΛΗΚΤΟΣ. Οπότε, ας προχωρήσουμε.

Την ίδια περίοδο το ΚΚΕ έχει ανοίξει βεντέτα με την εξουσία. Ο Ριζοσπάστης τη μια βγαίνει ως Ριζοσπάστης την άλλη ως Νέος Ριζοσπάστης ανάλογα με το ποια από τις δυο έχει απαγορευτεί. Κάποια παλικάρια είναι φυλακή και πάνε για εκτέλεση. Η ΚΕ αποφασίζει να τους ...δραπετεύσει. Δεν φτάνει που το πετυχαίνει, αλλά την άλλη μέρα ο Ριζοσπάστης κυκλοφορεί με πρωτοσέλιδο: "Με απόφαση της ΚΕ του ΚΚΕ δραπέτευσε από τις φυλακές ο Μπεζεντάκος". Είναι εποχές του Βενιζελικού ιδιώνυμου. Είναι εποχές εξαίρετης παλικαριάς και ταξικής αλληλεγγύης. Είναι εποχές που προετοιμάζουν το αντάρτικο της κατοχής. Μην ξεχνάτε. Είμαστε στο 1933, δύο χρόνια μετά το ιδιώνυμο, τρία χρόνια πριν το Μάη του 1936 και τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου.

Ο ΜΠΕΖΕΝΤΑΚΟΣ

Η Δικτατορία του Μεταξά χτυπάει αλύπητα το λαϊκό κίνημα και τους ηγέτες του. Έχουμε μπει στο δεύτερο μουσικό διάλειμμα του αιώνα. Ο φασισμός και ο ναζισμός ατσαλάκωτοι θεριεύουν. Η ΕΟΝ εμφανίζεται με τεράστια δύναμη. Ρετσινόλαδο, εξορία, φυλακή, δολοφονίες, βασανιστήρια. Φασιστικά εμβατήρια, κλασσική μουσική, ευρωπαϊκή μουσική και δημοτικό τραγούδι κυριαρχούν παντού. Το μπουζούκι αποτελεί απειλή για το καθεστώς και απαγορεύεται.

Κι όμως, έρχεται η λαϊκή ψυχή με ένα ελαφρό και πεταχτό τραγουδάκι γεμάτο πονηρά υπονοούμενα και ξεφτιλίζει ολόκληρη δικτατορία. Το τραγούδι που θα ακούσουμε είχε απαγορευτεί από τη δικτατορία ως επικίνδυνο. Όλοι πίστευαν ότι αφορούσε την κόρη του Δικτάτορα Μεταξά και το συνέδεαν με τα καθώς πρέπει κορίτσια της Μεταξικής ΕΟΝ. Η πλάκα είναι ότι ο Μεταξάς είχε μεν δύο κόρες, αλλά καμιά δεν την έλεγαν Βαρβάρα. Άμα όμως σου βγει τ΄ όνομα... Φυσικά τραγουδήθηκε κατά κόρον την εποχή εκείνη. Παναγιώτης Τούντας (με επιφύλαξη ότι είναι πράγματι δικό του):

Η ΒΑΡΒΑΡΑ

Το 1940 βρίσκει την Ελλάδα πληγωμένη, φτωχή και μισοφασιστική. Οι αγωνιστές στα μπουντρούμια του Μεταξά ζητάνε να πάνε να πολεμήσουν στο μέτωπο της Αλβανίας. Όλος ο λαός δείχνει έναν ανείπωτο ηρωισμό, αιφνιδιάζοντας την εκφυλισμένη και αμήχανη εξουσία που καθ' υπαγόρευση των εγγλέζων δεν πέρασε με τον Άξονα.

Η Βέμπο αλλά και όλοι οι ρεμπέτες δημιούργησαν αντιπολεμικά και λαϊκά τραγούδια. Τσιτσάνης, Βαμβακάρης, Κερομύτης, Μπαγιαντέρας, Τούντας, Παπαϊωάννου, Περιστέρης, Καλδάρας Οδ. Μοσχονάς, Μανόλης Χιώτης, Γούναρης. Δυο όμως ξεχωρίζουν: Ο Δημήτρης Γκόγκος-Μπαγιαντέρας για την Αντίσταση και ο Μιχάλης Γενήτσαρης, ο χρονικογράφος της Κατοχής.

ΣΑΛΤΑΔΟΡΟΣ

Βέβαια, το έντεχνο τραγούδι γοητεύει ιδιαίτερα την αριστερά, που περίπου αντιπαθεί, όπως άλλωστε και η αστική τάξη, το ρεμπέτικο τραγούδι γιατί το συνδέει με την κακομοιριά και την παρανομία και όχι με τον αγώνα και την αισιοδοξία. Το αντάρτικο τραγούδι της κατοχής, συνήθως με δανικές μελωδίες από άλλες χώρες, στιχουργεί την αισιοδοξία και το όνειρο. Ας ακούσουμε το πιο μελωδικό, ίσως, τραγούδι, της εποχής εκείνης:

ΑΠΟΨΕ ΘΑ ΠΛΑΓΙΑΣΟΥΜΕ

Όνειρο ήταν και πάει. Η Ελλάδα επιχείρησε να ψηλώσει πάνω από το μπόι της. Να πει πως δεν είναι ψωροκώσταινα. Πως η μοίρα της δεν ήταν "ελιά-ελιά και Κώτσο βασιλιά".

Οι τοπική πολιτική εξουσία με τους Εγγλέζους πρώτα, και μετά το 1948 τους Αμερικανούς, χτίζει με τους συνεργάτες των Γερμανών μια νέα τσακισμένη κοινωνία, καλουπωμένη για να πορευτεί εξαρτημένη στην μεταπολεμική διεθνή τάξη, ως νέα ψωροκώσταινα.

Οι επικίνδυνοι πήγαν σε Ανατολικές χώρες. Αρχίζει ένας νέος κύκλος φτώχειας. Μαζί και η προσφυγιά (εσωτερική αυτή τη φορά), που χτίζει πλάι στα προσφυγικά του 1922 τις νέες πολιτείες των εσωτερικών μεταναστών-Περιστέρι, Αιγάλεω, Χαϊδάρι...

Μετά την κατάρρευση των αγροτικών κοινωνιών στα ορεινά και στα νησιά, η πόλη συχνά είναι ο ενδιάμεσος μίζερος σταθμός. Εδώ πρέπει να βρίζεις τους κομμουνιστοσυμμορίτες για να πάρεις ακόμη και άδεια οδήγησης. Εκεί έξω, στην περίλαμπρη Αμερική, αλλά και με το σχέδιο Μάρσαλ στις φάμπρικες της Γερμανίας υπάρχει η υπόσχεση της σιγουριάς. Άλλος εξευτελισμός και αυτός, να δουλεύεις στην ανοικοδόμηση αυτού που σε ματοκύλισε.

ΣΑΝ ΑΠΟΚΛΗΡΟΣ ΓΥΡΙΖΩ

Το τραγούδι εξελίσσεται μαζί με την ίδια την κοινωνία από ρεμπέτικο σε αρχοντορεμπέτικο και λαϊκό. Ακόμη και ο έρωτας, σε τεράστιες καθημερινές διαδρομές που τότε έκαναν με τα πόδια, όπως π.χ. Πετρούπολη-Αθήνα, υπόκειται στο τελευταίο τραμ. Τότε ακόμη υπήρχε Τραμ, που το ξηλώσαμε στη 10ετία του '60 για το ΙΧ, για να εγκαινιάζουμε σήμερα πολύ ακριβότερες λύσεις. Το ζευγαράκι μας, αν δεν το προλάβει το Τραμ, θα πρέπει να γυρίσει με τα πόδια και είναι ήδη ξεθεωμένοι από τον ποδαρόδρομο.

ΤΟ ΤΡΑΜ ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ

Το κέντρο του Τραμ ήταν η πλατεία Λαυρίου. Εκεί και το καφενείο των μουσικών που περίμεναν να βρουν δουλειά. Εκεί, απέναντι, στο υπόγειο καταγώγιο Ο ΕΛΑΤΟΣ, που υπάρχει ακόμη, η μεταπολεμική εσωτερική προσφυγιά ξεδίνει διασκεδάζοντας με τα κλαρίνα και τα βιολιά σε ένα απαράμιλλο σχολείο, όπου όλοι οι ζώντες παλιότεροι μουσικοί και τραγουδιστές δίδαξαν τους νεότερους. Ακόμη και το δημοτικό βρίσκεται στα υπόγεια της πόλης. Προς τιμήν του υπόγειου μουσικού πανεπιστημίου Ο ΕΛΑΤΟΣ, και των 25 υπογείων δημοτικής μουσικής της εποχής (1 μόνο κέντρο δεν ήταν υπόγειο), οι ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ θα μας πούνε ένα δημοτικό. Το ίδιο αυτό τραγούδι έλεγαν οι αλυσοδεμένοι εξόριστοι στις μετακινήσεις τους:

ΓΕΡΑΚΙΝΑ

Οι καλλιτέχνες πάντα είναι πρωτοπόροι. Ήδη το 1949, ο Χατζιδάκις, μιλάει στο Θέατρο Τέχνης για το ρεμπέτικο και την ποιότητά του. Αργότερα θα πάρει το "τρελέ τσιγγάνε" του Τσιτσάνη και στην ίδια μελωδία θα χτίσει το "Αγάπη πούγινες δίκοπο μαχαίρι". Ας δώσουμε σημασία σε αυτό το τραγούδι γιατί περιέχει όλη την ουσία της ελληνικής μουσικής του 20ού αιώνα. Η εκτέλεση του τραγουδιού αυτού από την Μαρίκα Νίνου μας δίνει το λυρισμό και τον καημό του "από πού έρχεται η μουσική μας". Η εκτέλεση του ίδιου τραγουδιού από την Μελίνα Μερκούρη, με μουσική ερμηνεία και κοφτό τρόπο, μας ανοίγει τον νέο στυλ που έρχεται. Ένα νέο στυλ που ταιριάζει στον μεταπολεμικό μας κόσμο. Είναι ορθολογικός, σίγουρος, σταθερός, θεατρικός, υποκριτικός. Το ίδιο το τραγούδι από την ελευθερία των περιπλανώμενων τσιγγάνων και την περιπέτεια, καταλήγει νάναι μια αγάπη που έγινε δίκοπο μαχαίρι. Ο διαφορετικό τρόπος όμως που ζητάει η Νίνου και η Μερκούρη "να σβήσουν τα φώτα" για να μην αποκαλυφθεί ο πόνος είναι αποκαλυπτικός για την ίδια τη μουσική μας ιστορία. Οι ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ θα μας παρουσιάσουν αυτό το πέρασμα από το ύφος του μεσοπολέμου στην νέα μεταπολεμική τάξη, με αυτό το τραγούδι. Θα μας πουν μια στροφή από το τρελέ τσιγγάνε, να πουν την πρώτη στροφή του αγάπη πούγινες δίκοπο μαχαίρι με τον τρόπο της Νίνου και τη δεύτερη στροφή με τον τρόπο της Μελίνας.

ΤΡΕΛΕ ΤΣΙΓΓΑΝΕ/ΑΓΑΠΗ ΠΟΥ ΓΙΝΕΣ ΔΙΚΟΠΟ ΜΑΧΑΙΡΙ

Οι καλλιτέχνες πάντα είναι πρωτοπόροι, αλλά και τολμηροί. Ο Θεοδωράκης τόλμησε, και μεγάλωσε τη μουσική. Κατάφερε, όταν ο Σεφέρης πήρε Νόμπελ Λογοτεχνίας, ο λαός να ξέρει γιατί. Ήταν και άλλοι καλλιτέχνες και δημιουργοί, που λίγο πολύ τους ξέρουμε. Στο όνομα όλων αυτών, του Λοίζου, του Ξαρχάκου, του Λεοντή, και τόσων άλλων, ας ακούσουμε ένα χαρακτηριστικό τραγούδι του Θεοδωράκη, σε ποίηση Ρίτσου, για τα γεγονότα της εξέγερσης του Μάη του 1936 στη Θεσσαλονίκη, που όλοι μας τραγουδήσαμε και τραγουδάμε ακόμη, μπαίνοντας στο 2000.

ΣΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΙ ΣΤΕΚΟΣΟΥΝ

Ο κινηματογράφος, το θέατρο, τα κέντρα μουσικής, οι δισκογραφικές εταιρείες, όλα είναι έτοιμα για τη νέα περίοδο που αρχίζει στο τραγούδι. Τα γραμμόφωνα δίνουν τη θέση τους στα πικ-άπ και οι πλάκες των 78 στροφών δίνουν τη θέση τους στους δίσκους των 33 και 1/2 στροφών και αργότερα στα θρυλικά 45άρια. Ο ήχος και η εικόνα μαζικοποιούνται μέσω του κινηματογράφου. Μίνως Μάτσας, Φιλοποίμην Φίνος, ο Λαμπρόπουλος, Οντεόν, Παρλοφόν, Μάνος Χατζιδάκις κυριαρχούν.

ΕΧΩ ΕΝΑ ΜΥΣΤΙΚΟ

Η εθνική βιομηχανία της ψυχαγωγίας προετοιμάζει την κοινωνία για ακόμη μεγαλύτερο άνοιγμα, ακόμη μεγαλύτερη μαζικοποίηση. Οι εθνικές αγορές ανοίγουν σε μια άνευ προηγουμένου εισβολή. Με τη νεολαία η διείσδυση της ξένης μουσικής είναι γεγονός. Ελληνική ή Ξένη; Ξένη αδιακρίτως, με προαγωγό το Νίκο Μαστοράκη, τους Τσάρμς, τους Ολύμπιανς, τους Φόρμινξ τους Άιντολς και πολλά αυθεντικά ιταλικά, γαλλικά και αγγλικά τραγούδια.

A CASA D IRENE

Ονόματα ξεχασμένα σήμερα, καθώς το αγγλικό τραγούδι με τους Μπήτλς, τους Ρόλλινγκ Στόουνς, τον Πρήσλευ και τους Άνιμαλς κυριάρχησε επί του Ιταλικού και του Γαλλικού. Νίκο Φιντένκο, Σέρτζιο Εντρίγκο, Ανταμό, Τζώνυ Χάλινταίη, Ενρίκο Μασίας, Ντομένικο Μοντούνιο, Μισέλ Πολναρέφ, Ρίτα Παβόνε, Αντριάνο Τσελεντάνο, Σάρλ Αζναβούρ. Η 10ετία του 60 ίσως να ήταν η πιο στενά δεμένη από άκρη σε άκρη στον δυτικό κόσμο με τη νεολαία και τη μουσική της.

Βερμούτ και τα αυτοσχέδια πάρτι σε σπίτια. Η νεολαία, μια τεράστια αγοραστική δύναμη για πολλούς ήταν ταυτόχρονα και μια τεράστια πολιτιστική δύναμη. Αντιρατσιστική, αντιπολεμική, ειρηνόφιλη, έτοιμη να αυτοοργανωθεί. Στην χώρα μας η ζωντάνια της μουσικής αποκτά ένα ιδιότυπο ρομαντισμό με την εταιρεία Λύρα του Πατσιφά και το Νέο Κύμα.

ΤΑ ΜΙΚΡΑ ΠΑΙΔΙΑ

Νέο Κύμα. Μια περίεργη εξωθεσμική καλλιτεχνική μήτρα εμφανίστηκε περίπου από το πουθενά και έπιασε τον παλμό της ελληνικής νεολαίας. Άγνωστο είναι τι θα ερχόταν ως φυσιολογική εξέλιξη στην Ελλάδα αν δεν γινόταν η Δικτατορία. Το σίγουρο είναι ότι οι χίπις και το Γούντστοκ μας βρήκαν ήδη με ένα χρόνο δικτατορίας. Έχουμε μπει ήδη στο τρίτο και τελευταίο διάλειμμα μουσικής. Εμφανίζονται ο Βοσκόπουλος, η Σακελλαρίου, η μεγάλη πίστα, τα σκυλάδικα, η επίδειξη πλούτου, η υπερβολή. Ο Χατζηδάκης αυτοεξορίζεται. Η μουσική του Θεοδωράκη αποκτάει άλλο νόημα. Ακόμη και η Μαργαρίτα-Μαργαρώ αποκτάει αντιστασιακό νόημα. Ο Σαββόπουλος, στο υπόγειο της Χέυδεν, στο Περιβόλι του Τρελλού. Αργότερα "νεκροζώντανος στο Κύτταρο".

Ο κινηματογράφος, το Θέατρο, το τραγούδι λειτουργούν με σύμβολα και δυσνόητες περικοκλάδες για να περάσουν τη λογοκρισία. Η ανάγκη να ξανάρθουμε σε επαφή με το λογικό και το μικρό, το καθημερινό προβάλλει αδήριτη. Το τραγούδι που γεννήθηκε μέσα στη χούντα κυκλοφορούσε σε παράνομες μπομπίνες και κασέτες.

ΚΑΠΟΙΟΣ ΠΑΛΙΟΣ ΣΥΝΑΔΕΛΦΟΣ

Σιγά, σιωπηλά η νεολαία ξανακοιτάει την παράδοση. Το δημοτικό τραγούδι. Το κρητικό. Το αντάρτικο. Το ρεμπέτικο. Πολλοί αισθάνονται την ανάγκη να το παράγουν μόνοι τους. Η νεολαία της εποχής θεωρεί πρότυπο και αξία να ξέρει κάποιος ένα μουσικό όργανο. Οι παρέες οργανώνονται γύρω από αυτούς που ξέρουν και παίζουν μουσική. Το κύτταρο της Μπουάτ αναπαράγεται παντού. Στη χειρότερη περίπτωση, είχαν τις παράνομες κασέτες. Και άκουγαν τραγούδια σαν και αυτό:

ΜΑΚΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΛΗ

Την εικόνα μετά τη Χούντα την έχετε. Πολυδιάσπαση και κατακερματισμός στα γούστα της νεολαίας. Η γενιά του Πολυτεχνείου μεγαλώνει με τις Ρεμπέτικες Κομπανίες. Εκδίκηση της Γυφτιάς, Σαββόπουλος, Ξυδάκης, Παπάζογλου, Ρασούλης. Πολλοί νέοι στρέφονται σε παραδοσιακά όργανα.

Το σκυλάδικο ακολουθεί το δικό του δρόμο, απομονωμένο από τους μηχανισμούς που γεννούν τη λαϊκή μουσική.

Μένει ένα κενό που καλύπτουν ο Νταλάρας, ο Παπακωνσταντίνου, οι Χειμερινοί Κολυμβητές, η Ελευθερία, η Γλυκερία, η Χαρούλα Αλεξίου, οι Κατσιμιχαίοι.

Οι μεγάλοι πεθαίνουν ένας-ένας. Ο Θεοδωράκης μπήκε και στο Ηρώδειο, που τόσο ήθελε. Μπήκε και στο Μέγαρο Μουσικής. Νέοι καλλιτέχνες εμφανίζονται τελευταία για να μπουν θριαμβευτικά στον 21ο αιώνα: Άλκηστις, Αλκίνοος, Μάλαμας, Θαλασσινός...

Η ιστορία συνεχίζεται και, όπως γινόταν πάντα, εμείς τη φτιάχνουμε.

"Σχεδόν πενήντα χρόνια, βάσανα και καημοί,

τώρα στη μαύρη αρρώστια ανάξια πληρωμή.

Τίποτα δεν πάει χαμένο στη χαμένη μας ζωή

Τ' όνειρό σου ανασαίνω και το κάθε σου γιατί"...

Λεει ο αξιαγάπητος και πάντα αξιομνημόνευτος Μάνος Λοϊζος, ο δημιουργός του Ζεϊμπέκικου της Ευδοκίας. Μακάρι να προλαβαίναμε να παίξουμε και κανα δυο τραγούδια του.

Για το τέλος, οι ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ θα μας πουν 5 σύγχρονα τραγούδια που τα διαλέξαμε γιατί κάνουν μια καλή ιστορική ανασκόπηση του αιώνα που μόλις έφυγε.

Προσωπικά ευχαριστώ τους ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ για την ευκαιρία που μας έδωσαν σήμερα. Κυρίως όμως τους ευχαριστώ γιατί μας έχουν κάνει, εμάς όλους, μια καλή παρέα που μπορεί να μπει αξιοπρεπώς στον 21ο αιώνα.

Καλή Νύχτα σας.

Καλή διασκέδαση.

ΜΑΝΑ ΜΟΥ ΕΛΛΑΣ

ΜΑΡΙΑ

ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ

ΕΛΛΗΝΑΣ

ΤΙ ΖΗΤΑΩ

 

Ενδεικτική ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΒΙΒΛΙΑ

  1. -, ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΛΑΪΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ, 12ο Φεστιβάλ ΚΝΕ-Οδηγητή, 1986
  2. Βέλλου-Καϊλ Αγγελική, ΜΑΡΚΟΣ ΒΑΜΒΑΚΑΡΗΣ-Αυτοβιογραφία, Παπαζήσης, Αθήνα 1978
  3. Βολιώτης-Καπετανάκης, Ηλίας, ΑΔΕΣΠΟΤΕΣ ΜΕΛΩΔΙΕΣ, Νέα Σύνορα-ΑΑ Λιβάνη, 1999
  4. Γεωργιάδης Νέαρχος, ΡΕΜΠΕΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1993
  5. Δραγουμάνος Πέτρος, ΟΔΗΓΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑΣ 1950- 1994 LPs & Maxi-Singles & CDs, Π. Δραγουμάνος, Αθήνα 1994
  6. Ζαρκαδάκης Γιώργος, ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ, σειρά Μύθος Ρεμπέτικος, Τεγόπουλος-Μανιατέας, Αθήνα, 1997.
  7. Λουλέ-Θεοδωράκη Νίτσα, ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΤΣΑΝΗΣ, σειρά Μύθος Ρεμπέτικος, Τεγόπουλος-Μανιατέας, Αθήνα, 1997.
  8. Μαζαράκη Δέσποινα, ΤΟ ΛΑΪΚΟ ΚΛΑΡΙΝΟ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, 2η έκδοση, Κέδρος, 1984
  9. Νεφελούδης Βασίλης, ΑΧΤΙΝΑ Θ-Αναμνήσεις 1930-1940, Ελεύθερα Κείμενα, Αθήνα 1974.
  10. Σχορέλης Τάσος, Οικονομίδης Μίμης, ΚΩΣΤΑΣ ΡΟΥΚΟΥΝΑΣ-"σαμιωτάκι", Ρεμπέτικο Αρχείο 2, Αθήνα 1974.
  11. Χριστοφυλάκης Γιώργης, ΜΑΡΚΟΣ ΒΑΜΒΑΚΑΡΗΣ, σειρά Μύθος Ρεμπέτικος, Τεγόπουλος-Μανιατέας, Αθήνα, 1997.
  12. ΑΛΛΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ

  13. -, 60 χρόνια μετά-Αφιέρωμα στο μεσοπόλεμο, ΔΙΦΩΝΟ, Νο 12, Σεπτέμβριος 1996.
  14. -, Αφιέρωμα-Αντίο Μάνο, ΕΘΝΟΣ, 17-6-1994
  15. -, Αφιέρωμα-Μάνος Χατζηδάκης-Μισός Αιώνας Μουσικής, ΑΥΓΗ, 16-6-1994
  16. -, Αφιέρωμα-Μάνος Χατζιδάκης-Έφυγε ο Μεγάλος Ερωτικός, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 16-6-1994
  17. -, Η Βαρβάρα του βαρβάρου, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ, 12-9-1999
  18. -, Η Ηθική και Καλλιτεχνιή Αξία του Ρεμπέτικου, ΠΟΝΤΙΚΙ, 6-2-1997
  19. -, Ιωάννα Γεωργακοπούλου, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 21-5-1994
  20. -, Μάνος Χατζιδάκης-Τη βραδιά που αποκάλυψε το ρεμπέτικο-Από την περίφημη διάλεξη του 1949, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 17-6-1994
  21. -, Μουσική-Επιμένουμε Ελληνικά, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 5-4-1997
  22. -, Τέλος Εποχής-Η Δισκογραφία δεν μένει πια εδώ, ΤΟ ΒΗΜΑ, 5-1-1997
  23. Αγγελικόπουλος Βασίλης, Και οι Ρεμπέτες τραγουδήσαν το '40, ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 27-10-1996
  24. Αδαμίδου Σοφία, Σωτηρία Μπέλλου-Ήμουν και θα είμαι αριστερή, ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 27-2-1994
  25. Ανδριτσάκης Δημήτρης, Άννα Χρυσάφη-συνέντευξη-Μια γνήσια Ρεμπέτισσα λέει όχι στα σκυλάδικα, ΕΘΝΟΣ, 22-3-1993
  26. Απέργης Φώτης, Αφιέρωμα-Η Columbia ξαναζεί, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ, 25-26-12-1999
  27. Αργυρόπουλος Νίκος, Νίκος Σκαλκώτας-Ο "γνωστός-άγνωστος" της ελληνικής μουσικής, ΑΥΓΗ, 25-9-1994
  28. Βλαβιανού Άννα, Διαμάχες-Φέρτε πίσω τα τραγούδια μου, ΤΟ ΒΗΜΑ, 5-4-1998
  29. Βλαβιανού Άννα, Ελληνοτουρκική μουσική γέφυρα, ΤΟ ΒΗΜΑ, 15-9-1996
  30. Βλαχογιάννη Στέλλα, Νοταράς Γιώργος, Παπαδάκης Γιώργος, Οι αδικημένοι, ΔΙΦΩΝΟ, Μάρτιος 1999
  31. Βολιώτης-Καπετανάκης Ηλίας, Η Αγγελική Παπάζογλου πρωτανέβηκε στο πάλκο, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 11-9-1997
  32. ΓΕΒ, Κώστας Καπλάνης-Ένας ρεμπέτης πέθανε, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 3-3-1997
  33. Γεραμάνης Πάνος, Γιάννης Σταματίου, ΔΙΦΩΝΟ, Αύγουστος 1996
  34. Γεραμάνης Πάνος, Γιώργος Μητσάκης-Όπου Γιώργος και μελωδία, ΔΙΦΩΝΟ, Μάρτιος 1999
  35. Γεραμάνης Πάνος, Δημήτρης Ευσταθίου, ΔΙΦΩΝΟ, Οκτώβριος 1996
  36. Γεραμάνης Πάνος, Εγώ λαλούσα μπουζούκι το λεγόμενον, ΤΑ ΝΕΑ, 22-2-1997
  37. Γεραμάνης Πάνος, Κάποτε στα Κέντρα, ΔΙΦΩΝΟ, Δεκέμβριος 1996
  38. Γεραμάνης Πάνος, Λάκης Καρνέζης-Το αριστερό χέρι του Μίκη, ΔΙΦΩΝΟ, -, -.
  39. Γεραμάνης Πάνος, Λουκιανού συναισθήματα, ΤΑ ΝΕΑ, 23-12-1992
  40. Γεραμάνης Πάνος, Μουσικός Θησαυρός, ΤΑ ΝΕΑ, 16-12-1992
  41. Γεραμάνης Πάνος, Οικογένεια Κουλαξίζη-Μισός αιώνας μουσικής, ΔΙΦΩΝΟ, -, -.
  42. Γεωργούδης Παναγιώτης, Μια άγνωστη άνοιξη του ρεμπέτικου, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 4-10-1997
  43. Δάμα Γεωργία, Τάκης Μπίνης-Συνέντευξη-Τι εστί ρεμπέτης, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ, 7-8-1994
  44. Δημητριάδης Γιάννης, Ολύμπιανς και Βερμούτ, ΤΑ ΝΕΑ, 5-9-1994
  45. Διονυσόπουλος Νίκος, Δημοτικο΄Τραγούδι-Ιστορικές ηχογραφήσεις, ΔΙΦΩΝΟ, -, -.
  46. Καλαμάρας Β, Σωτηρία Μπέλλου-Μην κλαίς και μη λυπάσαι..., ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 30-8-1997
  47. Καλαμάρας Βασίλης, Μιχ. Γενίτσαρης-συνέντ-ευξη-Το Καημένο το μπουζουκάκι το κρατάνε τώρα σκουλαρικάδες, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 29-6-1996
  48. Κοντράρου Τζώρτζια, Ο ρούφος, ο βαβούρας και άλλα διδακτικά, ΤΟ ΒΗΜΑ, 21-10-1990
  49. Κουνάδης Παναγιώτης, Ανατολικά της Ελλάδας ή Δυτικά της Σμύρνης-100 Χρόνια από την ίδρυση της Σμυρναίϊκης Εστουδιαντίνας, ΔΙΦΩΝΟ, Σεπτέμβριος 1998
  50. Κουνάδης Παναγιώτης, Επιθεώρηση και Ρεμπέτικο, γ' μέρος, ΔΙΦΩΝΟ, Νο 11, Αύγουστος 1996
  51. Κουνάδης Παναγιώτης, Επιθεώρηση και Ρεμπέτικο-Μια μοιραία Συνάντηση, ΔΙΦΩΝΟ, Ιούνιος 1996
  52. Κουνάδης Παναγιώτης, Το CD του Διφώνου-Από το Δημοτικό στο Ρεμπέτικο-Μετανάστευση τραγουδιών, ΔΙΦΩΝΟ, -, -
  53. Λιάβας Λάμπρος, Από τον Τσάρλι τον Μακεδόνα στον Κώστα από το Ρέθυμνο, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 24-8-1994
  54. Λιάβας Λάμπρος, διαβάζοντας τους ήχους, ΧΩΡΙΣ ΤΙΤΛΟ, Νο 1, Δεκέμβριος 1999, Βουλή των Εφήβων
  55. Λιάβας Λάμπρος, Τα βιβλία των τραγουδιών, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 31-8-1994
  56. Μούσγας Γιώργος, Θωμαϊδης Ιορδάνης, Γιώργος Μουφλουζέλης-Οχτώ σκαλοπάτια κάτω από τη γη, ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 30-12-1990
  57. Μπαστέα Νατάσσα, Μιχάλης Γενίτσαρης-Ο Θεός θα άκουγε πρώτα ρεμπέτικα, ΤΑ ΝΕΑ, 26-3-1994
  58. Παπαδάκης Γιώργος, Δημοτικό Τραγούδι-Από τις 78 στροφές ως την παραχάραξη, ΔΙΦΩΝΟ,-,-
  59. Παπαδάκης Γιώργος, Ένας Έλατος 78 ετών, ΔΙΦΩΝΟ, -, -.
  60. Παπαδάκης Γιώργος, Ζεϊμπέκικος-Ο πολεμικός χορός στα χέρια των γιάπις, ΔΙΦΩΝΟ, Νο 12, Σεπτέμβριος 1996.
  61. Παπαδάκης Γιώργος, Η Διασκέδαση στο Νεοελληνικό Πολιτισμό, ΔΙΦΩΝΟ, Δεκέμβριος 1996
  62. Παπαδόπουλος Λευτέρης, Ο Λευτέρης Παπαδόπουλος συνομιλεί με τον Μπαγιαντέρα, ΔΙΦΩΝΟ, -, -
  63. Πετρόπουλος Ηλίας, Το τάγμα Τηλεγραφητών, ΕΠΤΑΜΙΣΙ, 17-1-1992
  64. Στεργίου Αννα, Νίκος Περιγιάλης: Ένας πιστός και αμετανόητος ρεμπέτης, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 23-11-1996
  65. Τσάμπρας Γιώργος, Αλέκος Αραπάκης, ΔΙΦΩΝΟ, Ιούλιος 1997
  66. Τσάμπρας Γιώργος, Βαγγέλης Σούκας-Επαρχιώτης στην Ομόνοια, ΔΙΦΩΝΟ, Μάρτιος 1999
  67. Τσάμπρας Γιώργος, Η Ελληνική Τζάζ, ΔΙΦΩΝΟ, Νο 9, Ιούνιος 1996
  68. Τσάμπρας Γιώργος, Στην άλλη όχθη του Δημοτικού Τραγουδιού, ΔΙΦΩΝΟ, Νο 8, Μάϊος 1996
  69. Τσάμπρας Γιώργος, Σωτηρία Μπέλλου των 78 στροφών-Τα άγνωστα τραγούδια, ΔΙΦΩΝΟ, Σεπτέμβριος 1998
  70. Φράγκος Αντώνης, Μπήτλς-Κύλα παραπέρα κύριε Μπετόβεν, ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 2-9-1990
  71. Χατζηδουλής Κώστας, Δεκέμβριος των χαμένων αναμνήσεων, ΤΑ ΝΕΑ, 8-12-1999.