Μουσικό Καφενείο ΜΑΚΑΡΙ (Ζωοδόχου Πηγής και Κομνηνών)

20-12-2003

Οι ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ

(Μέλπω Χαλκουτσάκη, Γιάννης Τίκωφ, Γιώργος Μιχώτας, Γιάννης Γιαννίρης και σε έκτακτη συμμετοχή Κώστας Γιαννίρης)

σε Κάλαντα Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς

(Παρουσίαση Προγράμματος: Ηλίας Γιαννίρης)

Καλην εσπέραν άρχοντες. Το ξέρετε ότι τα κάλαντα τα έλεγαν από το απόγευμα και μετά; Και ότι τα έλεγαν και μεγάλοι όχι μόνο παιδιά όπως σήμερα; Το Καλην ημέραν άρχοντες είναι σχετικά πρόσφατο.

Αν όμως νομίζετε ότι οι γιορτές είναι για τα παιδιά είστε πολύ γελασμένοι. Και εδώ που ήρθατε αν νομίζετε ότι θα είστε θεατές και ακροατές πέφτετε έξω.

Βρισκόμαστε όλοι στην παραμονή μιας θεατρικής παράστασης με ετήσια διάρκεια, που ηθοποιοί είμαστε όλοι εμείς. Ετοιμαστείτε λοιπόν γιατί σε λίγες μέρες βγαίνουμε. Η έναρξη του έργου γίνεται κάθε χρόνο τα Χριστούγεννα, και οι Εκτός Τροχιάς είναι εδώ για να το ζέσταμα και για κάτι σαν …πρόβα. Μαζευτήκαμε για να ευχαριστηθούμε αλλά και να μάθουμε πως παίζουν και άλλοι ηθοποιοί σαν εμάς, σε άλλα μέρη, πανάρχαιους ρόλους.

Για αρχή να σας ευχηθούμε στα μακεδονίτικα:

Σούρβα-Σούρβα

Οι καλαντιστές το ξεκαθαρίζουν καλά: Σας ευχόμαστε "κι του χρόνου ουλ γιροί" και σεις πρέπει να μας φιλεύετε για σταφίδες, για παρά, για καρύδες, ότι έχετε για δώρο. Ότι έχετε σε αφθονία ή περισσευούμενο στο σπίτι σας. Στο κάτω-κάτω έστω και ένα ξυλοκέρατο θα υπάρχει αφού το γουρούνι φαγώθηκε στα χοιροσφάγια ή στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι και τα ξυλοκέρατα πια περισσεύουν.

"Γιρό κουρμί-για να ξυλουκέρατου" μοιάζει σαν δίκαιη ανταλλαγή, αφού είμαστε στην πιο δύσκολη εποχή του χρόνου στο μεσοχείμωνο, και κάτι πρέπει να γίνει για να σπάσει ο Χειμώνας. Ο Χειμώνας που με τα κρύα του κατά παράδοση παίρνει πολλούς μαζί του στον Άδη. Έχουμε λοιπόν ανάγκη από ευχές και παινέματα.

Έτσι θα κάνετε και σεις, και όλοι μας, πούμε δεν πούμε τα κάλαντα. Τώρα είναι ο καιρός να πούμε "και του χρόνου". Δηλαδή, και να μην υπήρχαν καθόλου γιορτές μέσα στο μεσοχείμωνο, θα τις εφευρίσκαμε. Η γέννηση του Χριστού, που συνδέεται με τη γέννηση των αμνών που θα σφάξουμε το Πάσχα, όπως σταυρώσαμε το Χριστό, είναι ένα μεγάλο γεγονός στα χριστιανικά δρώμενα. Τα Χριστούγεννα είναι η αρχή, το πρώτο μέρος της παράστασής μας.

Όλοι έχουμε μπει στην ιεροτελεστία του δωδεκαήμερου. Όσο μοντέρνοι και να 'μαστε, φέρουμε όλοι σας μέσα μας το πνεύμα των Χριστουγέννων. Και μάλιστα ιερουργούμε συχνά, ως τελετάρχες, ή ως κορυφαίοι του Χορού.

Να μια ιεροτελεστία από την Ήπειρο. Ελάτε δω γειτόνισσες, να φτιάξουμε τα σπάργανα, να αλλάξουμε το Χριστό και να σκορπίσουμε τα κακά πνεύματα-τα μάγια.

Ελάτε δω γειτόνισσες (Ηπείρου)

Για να παίξετε καλά το ρόλο σας θα κάνουμε μια άσκηση:

Κλείστε τα μάτια σας και σκεφτείτε Χριστούγεννα. Τι περνάει από το νου σας;

Ένα στρωμένο τραπέζι με το καλύτερο τραπεζομάντιλο

Γύρω-γύρω όλοι οι αγαπημένοι, όλα τα παιδιά και ένα κεντρικό πρόσωπο του σπιτιού στη θέση του αρχιερέα ή της αρχι-ιέρειας

Πολλά φαγητά και μια πιατέλα με εξαιρετικό κρέας στη μέση και καλό κρασί

Πάνω στο τραπέζι κεριά. Ιδιαίτερη προσοχή θα έχει ο φωτισμός.

Όλοι γύρω χαμογελαστοί και καλοδιάθετοι

Έχουμε φροντίσει για τα δώρα που θα κάνουμε και νοιώθουμε ικανοποίηση

Πάνω στο μπουφέ πιατέλες με κουραμπιέδες, μελομακάρονα, φοινίκια, δίπλες. Μάλιστα τα παιδιά έχουν αφήσει τα αποτυπώματά τους πάνω στη ζάχαρη, ως καλικάντζαροι, και οι δαχτυλιές είναι απαραίτητο ντεκόρ.

Το ψωμί -το χριστόψωμο παρόν όπως και η πίτα η βασιλόπιτα την πρωτοχρονιά.

Έτσι λοιπόν θα είναι το σκηνικό της έναρξης που όλοι μας σε κάθε σπίτι στήνουμε για την μαγική παράστασή μας:

Σήμερο Μάγοι έρχονται (Κέρκυρας)

Το κάλαντο που ακούσαμε είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα της ποικιλίας των μουσικών και των στίχων από τόπο σε τόπο. Οι καλαντάρηδες δεν είναι παρά οι αφηγητές της έναρξης. Είναι αυτοί που ξέρουν το ημερολόγιο -τις καλένδες, το καλαντάρι, και έχουν ένα σπουδαίο ρόλο. Να κάνουν μια εισαγωγή στο έργο, με ηθοποιούς όλους εμάς και χωρίς θεατές. Κι αν σε λίγες μέρες πούμε τα κάλαντα ή ανοίξουμε την πόρτα μας για να μας τα πουν, εμείς οι ίδιοι αύριο θα κόψουμε τη βασιλόπιτα, μεθαύριο θα ντυθούμε μασκαράδες, αργότερα θα τσουγκρίσουμε τα κόκκινα αυγά μας, παίζοντας το ρόλο του ο καθένας μας κάθε χρόνο, για πολλά-πολλά χρόνια, και να 'μαστε καλά και του χρόνου.

Ο εξοπλισμός μας ποικίλος: Τα Καραβάκι, το Δέντρο, τα αγκαθωτά φυτά, τα φώτα και τα κεριά, το Χριστόψωμο, τα γλυκά, το σφάξιμο των χοίρων, οι κρεμύδες, τα καρύδια, το μέλι, το γάλα, τα ρόδια, το κρασί ως σύμβολα ευμάρειας και γονιμότητας, όλα είναι στη διάθεσή μας για να αποδώσουμε με παγανιστική διάθεση το δικό μας δρώμενο.

Κόλιαντα μπάμπω μ' κόλιαντα (Κοζάνης)

Γοι Αγγέλοι ούλοι χαίρουντι κι τα διμόνια σκάζνι, που να σκάσουν και να ξορκίσουμε το κακό. Για να πιάσουν όμως τα μάγια πρέπει να φιλέψεις τον καλαντιστή γιατί αλλιώς νομιμοποιείται να κάνει ότι ανορθόδοξο και αντικοινωνικό του έρθει. Θα πάρει για παράδειγμα τη θυγατέρα του νοικοκύρη να την φιλά να την τσιμπά, κι αν αυτό δεν γίνει θα σι κατρήσ' τη θύρα.

Η παράσταση σε μερικούς τόπους ξεφεύγει από τους κανόνες. Όπως στη Δυτική Θράκη που τραγουδάνε το απλό φυσικό γεγονός της Παναγιάς που κοιλοπονούσε για να γεννήσει το Χριστό. Έλα όμως που στους παπάδες δεν άρεσε ποτέ αυτό αφού η Παναγία ήτο Παρθένος! Και αφόριζαν αυτά τα κάλλαντα ως αιρετικά. Αλλά οι Θρακιώτες ηθοποιοί επί αιώνες επιμένουν να παίζουν το έργο με το δικό τους τρόπο:

Σαράντα μέρες, σαράντα νύχτες (Δυτικής Θράκης)

Οι επικλήσεις και οι ευχές όταν τραγουδιούνται γίνονται λόγος μαγικός, γίνονται πιο σπουδαίες.

Τα κάλαντα, ή χάλαντρα, ή κόλλιαντα έχουν συχνά περίεργες λόγιες λέξεις που υποδηλώνουν λόγια προέλευση με λαϊκή παρέμβαση. Μοιάζουν στα ανορθολογικά χαρακτηριστικά τους στα δημοτικά τραγούδια που επίσης έχουν συχνά λόγιες λέξεις. Στις ευχές και τα παινέματα όμως η δημοτική θριαμβεύει.

Αφέντη μου πεντάφεντε πέντε φορές αφέντη εσέ σου πρέπει αφέντη μου καθέκλα καρυδένια για να ακουμπάς την πλάτη σου την μαργαριταρένια τραγουδάνε στην Ικαρία.

Όσα άστρα έχει ο ουρανός και φύλλα από τα δέντρα τόσα καλά να δώσει ο Θιός σ αυτό το νοικοκύρη,

Εσένα πρέπει αφέντη μου στις λίρες να καθίζεις με τόνα χέρι να μετράς και τα άλλο να δανείζεις

Κυρά ψηλή κυρά λιγνή κυρά καμαροφρύδα, και χρυσαλίδα του γιαλού και πάχνη από το χιόνι Πήρες τα ρόδα απ τη ροδιά το ασπράδι από το χιόνι και το ματόφρυδο από το χελιδόνι λένε στην Πελοπόννησο την Πρωτοχρονιά.

Για το γιο εύχονται Πλάτες για άρματα και χέρι για λιθάρι

Για την κόρη: απ το φλουρί δεν φαίνεται και το μαργαριτάρι, στο σύννεφο την έκρυψες να μην την αβασκαίνουν την είδαν κόσμιοι κι έφριξαν παπάδες και θαυμάξαν την είδε κι ο γραμματικός πέφτει λιγοθυμάει τρία κανιά ροδόσταμο να ξελιγοθυμίσει κι άλλα τρία κρύο νερό να ρθεί η ψυχή στον τόπο.

Οι Εκτός Τροχιάς θα μας τραγουδήσουν τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα του Μωριά, που λένε για την κυρά:

Κυρά καμαροτράχηλη, κυρά γαϊτανοφρύδα (στην Κρήτη λένε και φεγγαρομαγούλα)

Κυρά μου όταν στολίζεσαι να πάς στην εκκλησιά σου

Βάνεις τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι αγκάλη (σε άλλα μέρη λένε και το φεγγάρι αστήθι)

Και τον καθάριο Αυγερινό τον βάνεις δαχτυλίδι

Χριστούγεννα Πρωτούγεννα. (Πελοπόννησος)

Πολλούς χρόνους να ζήσει, ή εις πολλά έτη, ή πολυχρονεμένος γιατί οι άνθρωποι πέθαιναν γύρω στα 40-50, και όπως είπαμε συνήθως Χειμώνα. Χαρείτε κι ας χαρούμε, λοιπόν, προτού μας εύρει ο θάνατος κι ύστερα λυπηθούμε.

Ένα εξαιρετικό κάλαντο μας έρχεται από την Κρήτη. Και εδώ είναι χαρακτηριστική η αναφορά στα φιλέματα που ζητάνε οι καλαντάρηδες.

Καλήν εσπέραν άρχοντες (Κρήτης)

Στην Ικαρία και στους Φούρνους τραγουδάνε:

Αν έχεις κόρην έμορφη βάλτη να μας κεράσει

Να της φχηθούμε όλοι μας ν΄ασπρίσει να γεράσει

Αν όμως ο νοικοκύρης δεν φιλέψει τους τραγουδιστές τότε ο στίχος αλλάζει:

Αν έχεις κόρην έμορφη βάλτηνε στο ζεμπίλι

Και κρέμασέ τηνε ψηλά να μη στη φάν οι ψύλλοι.

Ικαρίας

Τώρα ήρθε η ώρα για πρόβα. Πάρτε το χαρτάκι που είναι στο τραπέζι, και ευχηθείτε μαζί μας:

Ήρθαμε στουν αφέντη μας τουν πολυχρονιμένου

Μας έδωσι ένα φούρνου ψωμιά κι άλλα τόσα φλουριά.

Όσα άστρα ν' στουν ουρανό και φύλλα απ τα δέντρα

Τόσα καλά να του δώσ' ου Θιούς ιδώ που τραγουδούμι.

Χέρ' να μην τουν πουνάει

Πουδάρ' να μην τουν πουνάει

Κεφάλ' να μην τουν πουνάει

Καρδιά τ' να μην τουν πουνάει

Πέτε παλληκάρια μ' αμήν

ΑΜΗΝ

Κάλαντα όμως δεν υπάρχουν μόνο στην Ελλάδα. Με τη μορφή του θρησκευτικού Χριστουγεννιάτικου τραγουδιού υπάρχουν σχεδόν σε όλες τις χριστιανικές χώρες. Θα ακούσουμε τη Στρίνα, από το Σαλέντο της Κάτω Ιταλίας όπου οι τραγουδιστές ευλογούν την πόρτα του σπιτιού, τη μάνα με όλα τα παιδιά και φυσικά τον αρχηγό του σπιτιού το τζενεράλη

Στρίνα

Κάλαντα τραγουδιούνται τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά και τα Φώτα, οπότε κλείνει και το δωδεκαήμερο και οι καλικάντζαροι, οι καλιντζέροι, γυρίζουν στον κάτω κόσμο αφού έχουν κατατυραννήσει τους ανθρώπους. Αυτοί οι καλιντζέροι φταινε για όλες τις διαολιές. Μια σύγχρονη πολύ εύστοχη απόδοση του μύθου των καλικάντζαρων έχουν τραγουδήσει οι Κατσιμιχαίοι. Μάλιστα ο Γιάννης ο Γιαννίρης πρόσθεσε και τρεις δικές του στροφές που μας αφορούν όλους.

Εις πολλά έτη αφέντες, κυρές, μοσχοκανακάρηδες και κόρες.

Ευχαριστούμε τους Εκτός Τροχιάς για την υποστήριξή τους στην προσπάθειά μας.

Ας φροντίσουμε όλοι να παίξουμε καλά και δημιουργικά το ρόλο μας στο ετήσιο λαϊκό μας δρώμενο που αρχίζει σε τρεις μέρες.

Και του χρόνου.

Καλικαντζάροι

Ήρθαμε στουν αφέντη μας τουν πολυχρονιμένου

Μας έδωσι ένα φούρνου ψωμιά κι άλλα τόσα φλουριά

Όσα άστρα ν' στουν ουρανό και φύλλα απ τα δέντρα

Τόσα καλά να του δώσ' ου Θιούς ιδώ που τραγουδούμι

Χέρ' να μην τουν πουνάει

Πουδάρ' να μην τουν πουνάει

Κεφάλ' να μην τουν πουνάει

Καρδιά τ' να μην τουν πουνάει

Πέτε παλληκάρια μ' αμήν

ΑΜΗΝ

(Ευχές από Χριστουγεννιάτικο κάλαντο Θράκης)

Μουσικό Καφενείο ΜΑΚΑΡΙ (Ζωοδόχου Πηγής και Κομνηνών)

20-12-2003

Οι

ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ

(Μέλπω Χαλκουτσάκη, Γιάννης Τίκωφ, Γιώργος Μιχώτας, Γιάννης Γιαννίρης

και σε έκτακτη συμμετοχή Κώστας Γιαννίρης)

σε

Κάλαντα Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς

 

Σειρά τραγουδιών:

Σούρβα-Σούρβα (Πρωτοχρονιάτικο Θράκης)

Ελάτε δω γειτόνισσες (Ηπείρου)

Σήμερο Μάγοι έρχονται (Κέρκυρας)

Κόλιαντα μπάμπω μ' κόλιαντα (Κοζάνης)

Σαράντα μέρες, σαράντα νύχτες (Δ. Θράκης)

Χριστούγεννα Πρωτούγεννα (Πελοπόννησος)

Καλήν εσπέραν άρχοντες (Κρήτης)

Χριστουγεννιάτικο Ικαρίας

Στρίνα (Κάτω Ιταλίας)

Καλικαντζάροι

 

(Παρουσίαση Προγράμματος: Ηλίας Γιαννίρης)