Επιστροφή στην αρχική σελίδα

TERRA Second Annual Meeting

27-28 and 29 June 1999, PORI

Tuesday 29 June

Session: Co-ordination and mobilization and interregional cooperation: Planning in a regional development process

Workshop c: From planning to development

Το κάτω άκρο της περιφερειακής ανάπτυξης: Προβλήματα και Προοπτικές

(click here for the text in English)

Δρ. Ηλίας Γιαννίρης

Χωροτάκτης, Τεχνικός Διευθυντής του TERRA/LORE

Εισαγωγή:

Η χειροτέρευση της κοινωνικής συνοχής, για τις περιοχές του Στόχου 1, πιστεύω ότι σημαίνει χειροτέρευση της διαχείρισης του χώρου, οικολογικά-περιβαλλοντικά προβλήματα, αναπτυξιακές στρεβλώσεις.

Όταν ξεκινήσαμε το LORE είχαν ήδη προηγηθεί σημαντικές τοπικές διεργασίες. Στην Ικαρία είχε γίνει ένα αναπτυξιακό συνέδριο (1995) και η έκδοση των πρακτικών (1997). Τα βασικά αναπτυξιακά ζητήματα είχαν εντοπιστεί με καθαρότητα. Η πρόταση του LORE παρέχει την ευκαιρία στις 5 περιοχές μας να αντιμετωπίσουν χωρίς εξαρτήσεις, και με αυτονομία, βασικές αναπτυξιακές τους πλευρές, να τις παρατηρήσουν, και να μεθοδεύσουν έναν αειφόρο αναπτυξιακό προσανατολισμό. Επίσης, παρέχει την ευκαιρία για ευρεία ανταλλαγή απόψεων με τους άλλους εταίρους του LORE και τα άλλα TERRA.

Ως προς τον Σχεδιασμό φαίνεται ότι υπάρχει επάρκεια. Με το σημερινό σημείωμα θα προσπαθήσουμε να εντοπίσουμε τα προβλήματα και τις προοπτικές για ανάπτυξη. Ας κάνουμε, σήμερα, μια ενδιάμεση αξιολόγηση του LORE, μέσα από το παράδειγμα της Ικαρίας.

Ο Σχεδιασμός και το Αποτέλεσμα: Παραδείγματα από την Ικαρία:

  1. Η Ικαρία έχει εξαιρετικό Αιολικό Δυναμικό. Επιστήσαμε την προσοχή στην αυτοδιοίκηση ότι το βουνό πρέπει να το αντιμετωπίζουν τις δημοτικές εκτάσεις ως ορυχεία μεγάλης αξίας. Προτείναμε μέσω του LORE να αξιοποιηθεί συνολικά το αιολικό δυναμικό του βουνού. Η μελέτη για την αξιοποίηση του αιολικού δυναμικού είναι σχεδόν έτοιμη. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: Σε έναν από τους 4 Δήμους ήδη νοικιάστηκαν εκτάσεις με ελάχιστο τίμημα (περίπου 100.000 δρχ/στρέμμα ετησίως). Στη συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου δεν προσκλήθηκε καν ο μελετητής του LORE. Διάφοροι ιδιώτες έχουν πλησιάσει και άλλους Δήμους.

  2. Στην Ικαρία έχει κατασκευαστεί ένα φράγμα από το 1995 χωρίς μέχρι σήμερα να έχουν ολοκληρωθεί οι μελέτες για τη χρήση του νερού. Η κατάσταση είναι παρόμοια με το φράγμα St Philippo στον εταίρο μας Ραγκούσα. Στην υπόλοιπη Ικαρία υπάρχει σημαντικό αιολικό δυναμικό και γεωθερμική ενέργεια. Προτείναμε (1995, 1997, με το LORE) τη σύσταση μιας ενιαίας ενεργειακής εταιρείας για όλη την Επαρχία. Η κατεύθυνση της ενεργειακής μελέτης LORE κινείται σε αυτή την κατεύθυνση. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: Ο Δήμος στην περιοχή του οποίου βρίσκεται το φράγμα παρακινήθηκε από ιδιωτική εταιρεία να κάνουν μια τοπική ενεργειακή επιχείρηση για ένα αναστρέψιμο ενεργειακό σύστημα. Σήμερα η υπόθεση έχει μάλλον βαλτώσει. Ακούγονται συζητήσεις για μη αναστρέψιμο ενεργειακό σύστημα, γεγονός που θα είναι περιβαλλοντικά και ενεργειακά απαράδεκτο. Ο Δήμος που νοικιάζει φτηνά τη γη σε ιδιώτες προτίθεται να μπει επιχειρηματικά με κεφάλαια σε άλλη τοπική επιχείρηση.

  3. Στην Ικαρία έχει γίνει σημαντική προσπάθεια για την καταγραφή των μονοπατιών του βουνού, με στόχο την υποστήριξη εναλλακτικών μορφών τουρισμού. Με το LORE έχουν ήδη προχωρήσει δύο μελέτες, για τα μονοπάτια και για τον οικοτουρισμό. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: Παρ’ όλο που στην τοπική κοινωνία η προοπτική του οικοτουρισμού είναι ευρύτατα αποδεκτή, διάφοροι ιδιώτες ανοίγουν συνεχώς δρόμους πάνω στα παλιά μονοπάτια.

  4. Στην Ικαρία υπάρχουν διάσπαρτοι πολλοί σκουπιδότοποι. Με τη σύνταξη του Τοπικού Αναπτυξιακού Προγράμματος που εκπονείται με το LORE προωθείται μια συνολική αντιμετώπιση, με κινητοποίηση Κοινοτικών Πόρων. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: Σήμερα, ο κάθε Δήμος προσανατολίζεται να δημιουργήσει δική του λύση. Το διαδημοτικό επίπεδο συνεργασίας είναι πολύ χαμηλό. Ωστόσο, είναι γνωστό ότι αντί για τοπικά κονδύλια, στην περίπτωση του ενιαίου χώρου υγειονομικής ταφής τα κονδύλια θα είναι από το αρμόδιο υπουργείο, και έτσι θα εξοικονομηθούν τοπικά κονδύλια για άλλους σκοπούς.

  5. Το 1997 μια εταιρεία κινητής τηλεφωνίας ενδιαφέρθηκε να εγκαταστήσει νέα κεραία στο Βουνό (Ράχες). Συζητήσαμε με την εταιρεία και δέχτηκαν να προχωρήσουν σε συνολική μελέτη και υποδομή για ενιαίο Πάρκο Κεραιών και ενοικίαση της χρήσης. Απευθυνθήκαμε στην τοπική Κοινότητα και στον τοπικό ραδιοσταθμό για να τους το προτείνουν και να διαπραγματευτούν μια συνολική λύση, οικονομικά ανταποδοτική για την Κοινότητα με παράλληλη προστασία της Δημόσιας υγείας. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: Πλησίασε ένας φερόμενος ιδιοκτήτης την εταιρεία και πούλησε μια έκταση. Μετά από λίγο καιρό εμφανίστηκε δεύτερος ιδιοκτήτης, με τίτλους αυτή τη φορά, και η εταιρεία ξαναπλήρωσε δεύτερη φορά για την ίδια έκταση. Το τίμημα ήταν ελάχιστο. Έκτοτε, έχουν στηθεί ανεξέλεγκτα τρεις ακόμη κεραίες στην ευρύτερη περιοχή.

  6. Το Οκτ. 98, στα πλαίσια του LORE κάναμε μια οικονομικοτεχνική προμελέτη και προτείναμε στους 4 Δήμους της Επαρχίας Ικαρίας να αγοράσουν και λειτουργήσουν το μόνο ραδιόφωνο της επαρχίας, που τους τελευταίους μήνες είναι κλειστό, και για το οποίο ενδιαφέρθηκε ιδιώτης από γειτονικό νησί. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: Εκφράστηκαν επιφυλάξεις για το κόστος αγοράς και λειτουργίας, τη σκοπιμότητα. Σήμερα 2 Δήμοι έχουν αποφασίσει να κάνουν ο καθένας το δικό του ραδιοσταθμό για την περιοχή του!

  7. Το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ικαρίας σήμερα είναι η υπερβόσκηση δημοτικών εκτάσεων, πολλές από τις οποίες σήμερα είναι στο ΦΥΣΗ 2000. Το πρόβλημα έχει οξυνθεί γιατί οι κτηνοτρόφοι έχουν κίνητρο για περισσότερα ζώα από τις επιδοτήσεις της Ε.Ε. Προτείναμε μέσω του LORE την οργάνωση ενός πιλοτικού βοσκοτόπου και την αύξηση της βοσκοϊκανότητας. Ωστόσο, στην ίδια περιοχή (Αρέθουσα) συνέπεσε ένα επενδυτικό σχέδιο για το ΦΥΣΗ 2000, βάσει του Κανονισμού 2078/92, που ξεσήκωσε τους κτηνοτρόφους και τους κατοίκους. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: Αναγκαστήκαμε να επιλέξουμε άλλο πιλοτικό βοσκότοπο σε άλλη περιοχή, γιατί θα εδημιουργείτο ένταση και θα χανόταν ο στόχος της επίδειξης.

  8. Η Ικαρία σήμερα δεν έχει δημόσιο σύστημα συγκοινωνίας μεταξύ των οικισμών και με το αεροδρόμιο. Σε μια από τις φτωχότερες περιοχές της Ευρώπης όλοι αναγκάζονται να μεταφέρονται με ταξί. Προτείναμε μέσω του LORE την σύνταξη μιας συνολικής Μελέτης για τις Συγκοινωνίες-Μεταφορές. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: Η εξαγγελία της μελέτης προκάλεσε ήδη αντιδράσεις. Αναφορές γίνονται για τους ταξιτζήδες που δεν θα μπορούν να θρέψουν τις οικογένειές τους, ενώ κανείς δεν υποστηρίζει φανερά τους μικρο-συνταξιούχους των 40.000 δρχ που αναγκάζονται να παίρνουν ταξί ακόμη και για τα καθημερινά ψώνια τους.

Ο Ανορθολογισμός στην Πράξη

Είναι προφανές ότι η τοπική κοινωνία “ακούει” καθαρά τις φωνές του ορθολογισμού και αναπροσαρμόζεται ανάλογα. Τι φταιει όμως και ο ορθολογισμός δεν κυριαρχεί; Και πόσο σχετίζεται με αυτό η διαπιστούμενη μείωση της τοπικής κοινωνικής συνοχής;

Θα ήταν λάθος να ρίξουμε τις ευθύνες στην τοπική κοινωνία, όσο κι αν αυτή έχει ευθύνη. Υπάρχουν ενδογενείς αδυναμίες προσαρμογής στη σύγχρονη πραγματικότητα που εντοπίζονται, κατά την άποψή μου, κυρίως σε μια ομάδα “αδυνάτων” περιοχών, δηλαδή περιοχών που βρίσκονται στο κάτω άκρο των περιοχών του Στόχου 1. Η Ικαρία είναι το φτωχότερο νησί της Περιφέρειας Β. Αιγαίου, που είναι η φτωχότερη της Ε.Ε. μαζί με την περιφέρεια της Ηπείρου. Στο Διευρωπαϊκό Σεμινάριο LORE του Πηλίου, παρουσίασα μερικές επισημάνσεις για αυτές τις περιοχές που αξίζει να επαναφέρω:

“Οι Περιφερειακές ανισότητες στην Ευρώπη μεγαλώνουν. Κανείς δεν φαίνεται να το θέλει κάτι τέτοιο, παρ’ όλο που οι διεργασίες παγκοσμιοποίησης σήμερα συνδέονται ευθέως με τη συγκρότηση ακόμη μεγαλύτερων οικονομικών οντοτήτων και ακόμη μεγαλύτερης (χωροταξικής) πόλωσης.

Σημαντικός παράγοντας είναι το επίπεδο στο οποίο λειτουργούν οι πολιτικές. Ας δούμε το παράδειγμα των περιφερειακών ανισοτήτων.(Διάγραμμα 3: Χάρτης Περιφερειακών Ανισοτήτων).

Οι περιοχές του στόχου 1 είναι περίπου οι περιοχές που βρίσκονται στην τελευταία κλίμακα του Χάρτη. Αυτές είναι οι περιοχές που έχουν κάτω από το 82% του Κοινοτικού Μέσου Όρου των περιφερειακών εισοδημάτων. Τι συμβαίνει όμως στις περιοχές που ανήκουν σε αυτή την κατηγορία αλλά βρίσκονται πολύ κάτω, π.χ. στο 50%;

Οι “άκρες” της Ευρώπης, η “κρυμμένη ενδοχώρα” οι περιοχές που βρίσκονται υπό “αναπτυξιακή σκιά”, αλλά και ο “τέταρτος κόσμος” των μητροπόλεων, όλοι αυτοί γνωρίζουν καλά ότι η δική τους κατάσταση σχετίζεται ευθέως με την πολωμένη ανάπτυξη και τη συσσώρευση. Ωστόσο, δεν έχουν πολιτικό βάρος. Ακόμη περισσότερο, διαχρονικά χάνουν σε αξιοπρέπεια και υπερηφάνεια, και αισθάνονται τελικά αυτό που οι επίσημες πολιτικές προσδιορίζουν: “μειονεκτικά” ή “παραμεθόρια” η “περιθωριοποιημένα” ή “απομακρυσμένα”.

Σε αυτές τις περιοχές (αλλά και τις κοινωνικές ομάδες) θα πρέπει να αναγνωρίσουμε τη λειτουργία ενός ιδιότυπου φαύλου κύκλου, αυτού της “μιζέριας”. Η απόκλιση από τα “πρότυπα” και τους μέσους όρους, η βίωση της “φτώχειας” και της “μειονεκτικότητας” οδηγεί σε υποχώρηση των κοινωνικών αξιών, σε τοπικιστικούς ανταγωνισμούς, σε υποβάθμιση των κριτηρίων εκλογής αντιπροσώπων, σε υποβάθμιση της εκπροσώπησης, σε ακόμη μεγαλύτερη παραγωγή μιζέριας. Με άλλα λόγια ο κύκλος αυτός αφορά την οπισθοχώρηση της κοινωνικής και πολιτικής χειραφέτησης των περιοχών, των κοινωνικών ομάδων, των πολιτών. Παράλληλα, χειροτερεύει η σχέση κοινωνίας-περιβάλλοντος.

Τέτοιες περιοχές είναι και αυτές που χρειάζονται εξειδικευμένες πολιτικές και “δραστικά” μέτρα, ιδιαίτερα οι νησιωτικές. Χρειάζονται αυτά ακριβώς που δεν έχουν:

Μάλιστα, αυτά τα μέτρα και οι πολιτικές ίσως θα πρέπει να βγουν κατ’ εξαίρεση έξω από τις κυρίαρχες ευρωπαϊκές κατευθύνσεις. Ίσως θα πρέπει να υπάρξουν χρηματοδοτήσεις στο 100% για ορισμένες δράσεις. Ίσως θα πρέπει να υπάρξουν δημόσιες επιδοτήσεις σε ορισμένους τομείς κατά παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού.

Ποιος όμως ασχολείται με αυτά; Μπορεί το 3ο ΚΠΣ και η Ατζέντα 2000 να συμπεριλάβουν τέτοιες διαστάσεις πολιτικής που είναι ζωτικές για ορισμένες περιοχές σαν τις περιοχές του TERRA/LORE; Μέχρι σήμερα, δεν διαφαίνεται τέτοια κατεύθυνση, και οι “άκρες” της Ελλάδας θα κληθούν για άλλη μια φορά να ανταγωνιστούν με άνισους όρους.”

Με ποιες πολιτικές;

Ήδη διατυπώθηκαν στην προηγούμενη ενότητα ορισμένες προτάσεις. Επίσης, διατύπωσα ορισμένες απόψεις για τις συνθήκες απομόνωσης αυτών των περιοχών και για την ανάγκη ειδικών πολιτικών εκ μέρους της Ε.Ε. στην προηγούμενη συνάντηση του TERRA στη Νάπολη, το Νοέμβρη 98.

Το ζήτημα είναι ανοιχτό. Και κυρίως, εμπλέκει όλους, από τις ίδιες τις τοπικές κοινωνίες, μέχρι την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Για τις τοπικές κοινωνίες... “Με το LORE, και κυρίως με τις δύο κύριες συνιστώσες τους (α) τη διεργασία της αυτογνωσίας που συντελείται με τα Τοπικά Προγράμματα σε όλους τους εταίρους, και (β) τα τοπικά οφέλη που ενδέχεται να προκύψουν από τα Χωροταξικά Παρατηρητήρια, σημαντικές διεργασίες θα περάσουν από το “χωροταξικό ασυνείδητο” στη συλλογική συνείδηση για δράση των τοπικών κοινωνιών.”

Φτάνει αυτό; Πιστεύω ότι δεν αρκεί. Εκτίμησή μου είναι ότι ο χώρος των μειονεκτικών περιοχών θα συνεχίζει να διασπάται αναπτυξιακά, θα συνεχίσουν να προκαλούνται στρεβλώσεις, θα οξυνθούν ακόμη περισσότερο οι ανταγωνισμοί μεταξύ των χρήσεων γης. Οι επιπτώσεις, όπως υπερβόσκηση, πυρκαγιές, διάβρωση, καταστροφή πολιτιστικής κληρονομιάς, θα είναι ακόμη εντονότερες, αλλά και θα μετασχηματίζονται σε ζητήματα ταμπού για την πολιτική πρακτική.

Χρειάζονται δραστικές κοινοτικές και εθνικές πολιτικές που, στην πράξη, να υποστηρίξουν τις τοπικές κοινωνίες. Οι κατευθύνσεις πρέπει να είναι της ενδυνάμωσης της κοινωνικής συνοχής, της μετεξέλιξης παραδοσιακών επαγγελμάτων γης σε σύγχρονα, και της εφαρμογής ενιαίων διαχειριστικών κανόνων για αυτόνομα γεωγραφικά συστήματα, όπως είναι τα νησιά.

Χρειάζονται δηλαδή πολιτικές που να αποκαταστήσουν στις τοπικές κοινωνίες του Στόχου 1 το κοινωνικό δυναμισμό και τη δύναμη της προσαρμογής που είχαν, αλλά έχασαν μετά από 50 χρόνια πολιτικών χωροταξικής πόλωσης και πολωμένης ανάπτυξης.

Τοπική Ανάπτυξη και Παγκοσμιοποίηση

Επιτρέψτε μου και μια εκτίμηση:

Η παγκοσμιοποίηση που συντελείται στις μέρες μας δεν είναι παρά η διεθνοποίηση και παγκοσμιοποίηση των ήδη διαμορφωμένων συστημάτων της πολωμένης ανάπτυξης, και των ήδη διαμορφωμένων δομών ιεραρχίας και εξουσίας. Σε μια τέτοια παγκοσμιοποίηση, τα κάτω άκρα των χωροταξικών ανισοτήτων θα συνεχίσουν να έχουν δυσκολίες προσαρμογής, με καταστροφικές επιπτώσεις και συνεχείς αποτυχίες ακόμη και θετικών, επιμέρους, πολιτικών. Οι περιφερειακές ανισότητες θα συνεχίσουν να αυξάνουν. Ίσως φτάσουμε, αν δεν έχουμε ήδη φτάσει στο σημείο, τα κονδύλια που θα διατεθούν χωρίς αναποτελέσματα, να είναι περισσότερα από εκείνα που θα μπορούσαν να διατεθούν για αποτελεσματικές “έξυπνες” πολιτικές και έξυπνες “τεχνικές”, καλά προσαρμοσμένες στις τοπικές ανάγκες.

Για να αποφύγουμε αυτή την αναποτελεσματικότητα, χρειάζεται ο καθορισμός ενός νέου “modus vivendi”, ενός αναπτυξιακού “moratorium” ως προς τα άκρα της περιφερειακής ανάπτυξης. Η “εθνικοποίηση” των πολιτικών τύπου TERRA, που σήμερα ανήκαν στις αυτοδιοικήσεις, και το γεγονός ότι οι εθνικές διοικήσεις θα έχουν τον κύριο λόγο στις επιλογές των προγραμμάτων, δείχνει, δυστυχώς, ότι η Ε.Ε. κινείται σε αντίθετη κατεύθυνση.

Μακάρι να διαψευστώ. Μακάρι, η δύναμη που όλοι οι συντελεστές του LORE διαισθανόμαστε ότι υπάρχει στο Έργο LORE, και γενικά στο TERRA, η δύναμη εκείνη που αυξάνει το πολιτικό βάρος των περιοχών αλλά και υποστηρίζει το αντικειμενικό και μακροχρόνιο απέναντι στο ευκαιριακό και υποκειμενικό να ενισχυθεί.

Ευχαριστώ για την προσοχή σας.