Δρ. Ηλίας Γιαννίρης, Πολεοδόμος-Χωροτάκτης

Σε προηγούμενο άρθρο του ΑΛΦΑ αναφερθήκαμε σε ορισμένες παραμέτρους του ζητήματος του κατασκευαστικού κλάδου, όπως:

• Στην ένδειξη ότι ο κατασκευαστικός κλάδος συμμετέχει με ένα υψηλό ποσοστό (18%) στις επιχειρήσεις της χώρας που σχετίζονται με πλαστά-εικονικά φορολογικά στοιχεία.
• Στην ένδειξη ότι λίγες και μάλλον μεγάλες κατασκευαστικές επιχειρήσεις διαπράττουν παραβάσεις και φοροδιαφυγή μεγάλης έκτασης περισσότερο από αρκετούς άλλους κλάδους (μεγάλων) επιχειρήσεων αλλά και από τους “μικρούς” του ίδιου κλάδου.
• Στο ανησυχητικό γεγονός της πτώσης της συμμετοχής των κατασκευαστικών εταιρειών στο σύνολο των συναλλαγών του χρηματιστηρίου από το 20% που βρισκόταν 5 χρόνια στο 2% σήμερα.
• Στον εντοπισμό δύο ομάδων συμφερόντων στις κατασκευαστικές εταιρείες: Σε εκείνον που συγκεντρώνει τις εγχώριες επιχειρήσεις που στο 1^ο ΚΠΣ ήταν μικρομεσαίες, στο 2^ο ΚΠΣ μεγάλωσαν και μπήκαν στο χρηματιστήριο και σήμερα κινδυνεύουν να χάσουν την ανεξαρτησία τους και να αποκτήσουν περιφερειακό ρόλο, ως υπεργολάβοι παγκόσμιων κατασκευαστικών κολοσσών Και σε εκείνον που συγκεντρώνει χρηματοπιστωτικές και κατασκευαστικές εταιρείες διεθνών συμφερόντων, οι οποίες ενδιαφέρονται ζωηρά να διευρύνουν τις εργασίες τους προς τις κατασκευές στην Ελλάδα και επιδιώκουν να επιβάλουν τα δικά τους κριτήρια και κανόνες για ευκολότερη διείσδυση στις Ελληνικές κατασκευές.

Αυτή η γενική κατεύθυνση εμφανίζει μια μικρή παραλλαγή που εκφράζεται από το ΤΕΕ. Σε γενικές γραμμές αυτό που φταιει κατά τον Πρόεδρο του ΤΕΕ δεν είναι σχεδόν καθόλου οι ελληνικές εργοληπτικές εταιρείες, μικρές μεσαίες ή μεγάλες, αλλά η ελληνική πολιτεία, που “…ασκεί συστηματική “μη-πολιτική” στον τομέα των εργοληπτικών επιχειρήσεων” και “… ακολουθεί μια πολιτική φαλκίδευσης…”. Και καταλήγει ο κ. Κ. Λιάσκας: “Θεωρώ περίπου επόμενο τα προγράμματα που υποβάλουν οι ελληνικές εργοληπτικές εταιρείες να μην ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης”.

Το βέβαιο είναι ότι, ανεξάρτητα από αναγωγές ή αφαιρέσεις για τα αίτια, όλοι συμφωνούν ότι σήμερα ο κατασκευαστικός κλάδος εμφανίζεται ανεπαρκής στις απαιτήσεις των καιρών και γι αυτό μειώνεται το ειδικό του βάρος και απειλείται η θέση του και μάλιστα μέσα στην ίδια του τη χώρα.

Τους τελευταίους μήνες οι κατασκευαστικές εταιρείες που είναι εισηγμένες στο χρηματιστήριο έχουν αρχίσει να προτιμούνται από τους αγοραστές μετοχών. Ορισμένοι βασικοί παράγοντες για αυτό είναι οι εξής:

• Οι κατασκευαστικές εταιρείες έχουν ήδη αρχίσει τις συνεργασίες και τις συγχωνεύσεις.
• Το τοπίο του 3^ου ΚΠΣ έχει αρχίσει να ξεκαθαρίζει σε ποσά και ρόλους.
• Η Ελλάδα μπήκε στη διαπραγμάτευση για την ανόρθωση της Γιουγκοσλαβίας μετά τις καταστροφές των βομβαρδισμών με πολιορκητικό κριό τις κατασκευαστικές εταιρείες.
• Γενικά υπάρχει μια πλεονάζουσα ρευστότητα κεφαλαίων στην αγορά, που σχεδόν αναγκαστικά σήμερα διοχετεύεται στο μοναδικό εργαλείο που μπορεί να προσφέρει τόσο μεγάλες και γρήγορες αποδόσεις.

Τα πράγματα βέβαια είναι αρκετά πιο περίπλοκα. Αρκεί να θυμηθεί κανείς ότι, ήδη από τα μέσα της 10ετίας του ’80, η σύγκρουση μεταξύ διαφόρων ομάδων συμφερόντων στη χώρα μας έχει λάβει σημαντικές πολιτικές διαστάσεις και ότι η σημερινή διάταξη των δυνάμεων έχει πάρει έντονο χαρακτήρα διαπλοκής σε διάφορες σφαίρες της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής ζωής της χώρας. Αρκεί επίσης να υπογραμμιστεί ότι συχνά η διαπλοκή συμφερόντων έχει ως οικονομικό στόχο την ιδιοποίηση μεγάλων κατασκευαστικών έργων, και χρησιμοποιείται ανάλογα για να μεγαλώνουν τα κομμάτια της πίτας.

Είναι προφανές ότι τα διαπλεκόμενα συμφέροντα νοθεύουν τον υγιή ανταγωνισμό και δημιουργούν ολιγοπωλιακές καταστάσεις. Επίσης είναι προφανές ότι τέτοια συμφέροντα μπορεί να ευημερούν σε εθνικό επίπεδο ωστόσο έχουν δυσκολίες προσαρμογής όταν το περιβάλλον μέσα στο οποίο δρουν διεθνοποιείται.

Είτε με αφορμή το βαθμό διαπλοκής συμφερόντων είτε με κριτήριο την ανεπαρκή δομή και διάρθρωση του κατασκευαστικού κλάδου, συχνά στην αρθρογραφία συναντάται η άποψη ότι η ελληνική πολιτεία πρέπει να κατασκευάσει μια ασπίδα προστασίας με ιεραρχημένα επίπεδα-φίλτρα ώστε οι ξένες εταιρείες να μην μπορούν να διεισδύουν εύκολα, και σε κάθε περίπτωση να έχουν την ανάγκη των εγχώριων εταιρειών.

Οι απαντήσεις που δίνονται, δυστυχώς δεν ευνοούν τον κατασκευαστικό κλάδο. Και δεν αφορούν μόνο τις μέχρι τώρα προαναφερθείσες περιπτώσεις φοροδιαφυγής, μεγάλων φορολογικών παραβάσεων και διαπλεκομένων συμφερόντων. Αφορούν την γενικότερη μεταπολεμική ανάπτυξη.

Είναι γνωστό ότι η αναθέρμανση της μεταπολεμικής οικονομίας σε περιόδους ύφεσης γινόταν μέσω της “αξιοποίησης” της γης και της κατασκευής ακινήτων. Ο κύκλος της αντιπαροχής, της αυθαίρετης δόμησης, της κατά καιρούς χαλάρωσης της προστασίας της δημόσιας περιουσίας, μαζί με οικονομικούς μηχανισμούς και κυρίως τον μηχανισμό των στεγαστικών δανείων και του αφορολόγητου των ξένων επενδύσεων ήταν οι κύριοι μηχανισμοί που σχημάτισαν τη χωροταξική και πολεοδομική φυσιογνωμία της χώρας μέχρι το 1980. Πολλοί από τους κύκλους αυτούς λειτουργούν εντονότατα σήμερα, έχοντας εμπλουτιστεί και με τον κύκλο των μεγάλων και μεσαίων δημοσίων έργων. Ήδη τα Μεσόγεια ανοικοδομούνται με ταχύτατους ρυθμούς, με πολιορκητικό κριό το νέο αεροδρόμιο.

Αυτή η μεταπολεμική εξέλιξη ήταν φυσικό να στηριχθεί στον κατασκευαστικό κλάδο. Μετά την ένταξη στην ΕΟΚ οι τεχνικές εταιρείες μπήκαν σε νέο κύκλο. Σήμερα ο κατασκευαστικός κλάδος συμμετέχει με 10-15% στη διαμόρφωση του ΑΕΠ, και με 7% στη συνολική απασχόληση.

Κοιτάζοντας προς τα πίσω, διαπιστώνουμε ότι η βάση της μεταπολεμικής ανάπτυξης στα δημόσια έργα ήταν η οικοδομή και τα …χωματουργικά! Δρόμοι, λιμάνια, εκχερσώσεις, οικοπεδοποιήσεις, μπαζώματα κλπ. Ο οικονομικός τζίρος των κατασκευαστικών εταιρειών σχετιζόταν κυρίως με τα κυβικά του μπετού ή των χωματουργικών του κάθε έργου.

Αυτή ήταν η εύκολη ανάπτυξη, η ποσοτική, των “κυβικών”, που μάλιστα συντελέστηκε στα πεδινά της χώρας, και είχε ως χωροταξικό αποτέλεσμα να διαρθρωθεί η χώρα:

1. σε έναν άξονα γύρω από την περιβόητη ΠΑΘΕ, που σήμερα επεκτείνεται σε έναν νέο άξονα, την Εγνατία.
2. Σε μια ενδοχώρα (ορεινή και νησιώτικη) που αντιστοιχεί στο 70% της έκτασης της Ελλάδας, με μια σαραντάχρονη αναπτυξιακή αμηχανία και τεράστια προβλήματα

Τα πολεοδομικά αποτελέσματα είναι ακόμη πιο εμφανή, όπως αποκάλυψε ο πρόσφατος σεισμός:

1. Ο κύκλος της αυτοστέγασης χωρίς την κρατική εμπλοκή, με οικοπεδοποιήσεις, καταπατήσεις, μπαζώματα κλπ, που χρειάζεται αυθαίρετα, για να εντάξει αργότερα τη γη στο σχέδιο πόλης και τους ενοίκους στα πελατειακά κυκλώματα εξουσίας, δημιουργεί στις παρυφές της πόλης σαθρές κατασκευές κάθε είδους. Και αυτό δεν αφορά μόνο τις κατοικίες. Αξίζει να αναφέρει κανείς ότι τα κτίρια της ΦΟΥΡΛΗΣ και ΠΑΠΟΥΤΣΑΝΗΣ που έπεσαν, αφορούν εταιρείες με δυναμική παρουσία στο χρηματιστήριο, κι ας έχουν κτίσματα παράνομα και κτισμένα πάνω σε μπάζα. Μάλιστα, η ΡΙΚΟΜΕΞ την ώρα του σεισμού είχε σύσκεψη για την εισαγωγή της εταιρείας στο χρηματιστήριο!
2. Η πόλη έχει δυσκολίες λειτουργίας ακόμη και υπό κανονικές συνθήκες και η λειτουργικότητα της πόλης ελάχιστα απασχολεί τις κεντρικές διοικήσεις. Ιδιαίτερα, οι κάτοικοι των περιοχών της Δυτικής Αθήνας (η πέραν του Κηφισού Αθήνα), για παράδειγμα, καθημερινά αντιμετωπίζουν επί 10ετίες τεράστια προβλήματα για την απλή μετάβαση τους στο κέντρο, που απαιτεί σε ώρες αιχμής δύο ώρες για τρία χιλιόμετρα. Οι κάτοικοι των Άνω Λιοσίων έχουν πολλά να διηγηθούν για τις ατελείωτες ώρες που έχουν βγάλει μποτιλιαρισμένοι μέσα στο λεωφορείο, τα τελευταία 20 χρόνια. Φυσικό είναι στην ώρα του σεισμού να αποκαλύπτεται η απουσία ενός γενικού-καθολικού σχεδίου, και ο μηχανισμός να λειτουργεί σε τοπικό επίπεδο λόγω του “φιλότιμου” των Νομαρχών και των Δημάρχων!

Η στρεβλή ανάπτυξη στην Ελλάδα, που χειροτερεύει λόγω διαπλοκής των συμφερόντων, σήμερα είναι κοινός τόπος παντού και σε όλα τα επίπεδα, από την αυτοδιοίκηση μέχρι την κεντρική κυβέρνηση. Το χειρότερο είναι ότι συνδυάζεται με μια χρόνια αδυναμία ή μάλλον απροθυμία προς τεχνικά έργα υψηλής εξειδίκευσης, ή ποιοτικής εξέλιξης των ίδιων των περιοχών που τα δέχονται. Και αυτή η στρεβλή ανάπτυξη θα συνεχίζεται ακόμη και αν τα έργα γίνονται με υψηλότατες προδιαγραφές ποιότητας. Γιατί δεν φταιει ο τρόπος που γίνονται τα έργα αλλά ο σχεδιασμός των αναγκών και η επιλογή των έργων. Φταιει το ποια έργα γίνονται αλλά κυρίως το ποια έργα δεν γίνονται. Φταιει το γεγονός ότι το ενδιαφέρον εστιάζεται κυρίως στην “κατασκευή” ενός έργου και όχι στη “λειτουργία” του και στην απόδοσή του.

Σε γενικές γραμμές, λοιπόν, υπάρχει η κυριαρχία των ποσοτικών κριτηρίων, των χωματουργικών.

• Γι αυτό και τα πρανή των σύγχρονων δρόμων σε όλη την Ελλάδα μοιάζουν με “νταμάρια”.
• Γι αυτό και η Ελλάδα είναι γεμάτη δρόμους κάθε είδους αλλά όχι επαρκή σιδηρόδρομο, ακτοπλοία, αεροπορικές υποδομές.
• Γι αυτό και στην Ελλάδα το ενδιαφέρον εστιάζεται στην λεγόμενη “αξιοποίηση” της γης, στην υποδομή, στα “μπετά”, στην κατασκευή και δεν συνοδεύεται με αντίστοιχο ενδιαφέρον και για την απόδοση, τη συντήρηση και την καλή λειτουργία του χωροταξικού και πολεοδομικού περιβάλλοντος.
• Γι αυτό και δεν έχουμε εκτεταμένα και οργανωμένα συστήματα άρδευσης.
• Γι αυτό και έχουμε σημαντικές καθυστερήσεις σε νέους πρωτοποριακούς τομείς όπως τηλεπικοινωνίες, ήπιες μορφές ενέργειας, βιολογική γεωργία, προστασία οικοσυστημάτων, αντιρύπανση κλπ. Και ακολουθούμε τις εξελίξεις με διαφορά δεκαετιών.
• Γι αυτό και υπάρχουν φράγματα που κατασκευάζονται χωρίς να υπάρχει και το αντίστοιχο ενδιαφέρον ώστε το νερό που συλλέγουν να αρδεύει, να υδρεύει, να προκαλεί αναδιάρθωση καλλιεργειών, αναδασμό, νέες τεχνολογίες, αύξηση της παραγωγικότητας.
• Γι αυτό και τα έργα που χρειάζονται περισσότερο είναι τα έργα που δεν έχουν γίνει ή γίνονται με πολύ κόπο και μετά από τοπικές πιέσεις, και ο λόγος της απροθυμίας για τέτοια έργα είναι ότι δεν προκαλούν τζίρο, “συσσώρευση” κεφαλαίου και συγκέντρωση του πλούτου.
• Γι αυτό και η οικοπεδοποίηση σήμερα τρέχει στο αίμα όλων μας και αποτελεί το μεγαλύτερο πολιορκητικό κριό για την άλωση ιδεολογιών και για την ιδιοποίηση του κοινωνικού-συλλογικού πλούτου που συσσωρεύτηκε επί αιώνες, σημερινά μικρά και μεγάλα συμφέροντα.

Ευτυχώς που η ίδια η Κομισιόν σήμερα έχει επιδείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για να ξεφύγουν τα έργα από το “χωματουργικό” τους χαρακτήρα, κατά το σχεδιασμό του 3^ου ΚΠΣ. Ωστόσο, το αποτέλεσμα είναι ακόμη αβέβαιο.

Πολλά ακόμη θα μπορούσε να παραθέσει κανείς. Το βέβαιο είναι ότι υπογραμμίστηκε το χαρακτηριστικό της κουλτούρας που έχουν επιφέρει στη λαϊκή συνείδηση οι πολιτικές και ο τρόπος που γίνονται τα τεχνικά έργα στην μεταπολεμική Ελλάδα.

Κεντρικό ρόλο σε αυτή την κατεύθυνση φαίνεται ότι παίζει η Εκκλησία της Ελλάδος. “Η Εκκλησία ανοίγει την αγορά ακινήτων” γράφει η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ σχολιάζοντας την “ιδιαίτερα σημαντική συνάντηση”, όπως την χαρακτηρίζει, μεταξύ του Αρχιεπισκόπου Αθηνών κ. Χριστόδουλου και του υφυπουργού Οικονομικών κ, Χριστοδουλάκη, που έγινε στα τέλη Αυγούστου 99. Η Αγροτική Τράπεζα και το Πανεπιστήμιο κινούνται επίσης στην κατεύθυνση της δημιουργίας Εταιρειών Ακινήτων.

Το ενδιαφέρον των εταιρειών για οργανωμένα οικιστικά προγράμματα στα Μεσόγεια είναι δεδομένο, ιδιαίτερα με τις εξελίξεις στο τέως κτήμα Καμπά. Το ίδιο συμβαίνει και με μεγάλα έργα όπως το Ολυμπιακό Χωριό. Μάλιστα, δύο ημέρες μετά το σεισμό, στη δημοσιότητα εμφανίστηκαν θέσεις που συνηγορούσαν υπέρ της αλλαγής της θέσης του Ολυμπιακού Χωριού από την περιοχή της Πάρνηθας στην Ανατολική Αττική, δήθεν λόγω του σεισμού, αλλά μάλλον γιατί τα κέρδη θα είναι μεγαλύτερα στην τουριστική ζώνη των Μεσογείων.

Σύντομα, θα φτάσουμε να βλέπουμε τα δάση να καίγονται, και αυτό να θεωρείται “αξιοποίηση της γης” αφού θα συναρτάται με οικοπεδοποιήσεις και άνοδο των Κτηματομεσιτικών Μετοχών. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρήσαμε αμέσως μετά το σεισμό που συνδέθηκε αμέσως με το χρηματιστήριο, και την άνοιξη αμέσως μετά τους βομβαρδισμούς στη Νέα Γιουγκοσλαβία, και λίγο νωρίτερα με την παράδοση του Οτσαλάν, που επίσης συνδέθηκε με το γενικό δείκτη.

Σήμερα, το παράλογο στον τεχνικό κόσμο, συνέπεια πολλαπλών στρεβλώσεων (όχι μόνο τεχνικής φύσης), έχει επεκταθεί σε τέτοιο σημείο που ένας τρίτος αδυνατεί να καταλάβει τι πραγματικά γίνεται:

Παράδειγμα 3^ο: Τα τελευταία 4 χρόνια η κυβέρνηση ψήφισε έξη νόμους για τα Δημόσια Έργα, έκδωσε δύο Προεδρικά Διατάγματα και ακόμη περισσότερες Υπουργικές Αποφάσεις. Το 1995 θεσμοθετήθηκε διάταξη για την εντός τριμήνου επανάκριση όλων των εργοληπτικών επιχειρήσεων. Η διαδικασία αυτή τρία χρόνια μετά δεν ολοκληρώθηκε! Ένας τρίτος θα υπέθετε: “Φαίνεται ότι η συντεχνία των εργοληπτικών επιχειρήσεων εμπόδισε την κυβέρνηση”. Τι θα υπέθετε όμως αυτός ο τρίτος αν μάθαινε ότι αυτός που καταγγέλλει την κυβέρνηση είναι ο ίδιος ο Πρόεδρος του Τεχνικού Επιμελητηρίου;

Η φύση των ζητημάτων: “που και πώς πολεοδομούμε” και “πώς και ποιοι χτίζουμε”, όλο και περισσότερο ξεφεύγει από το τεχνικό επίπεδο και από το επίπεδο των ειδικών, και συνδέεται με τη φυσιογνωμία της μεταπολεμικής ανάπτυξης. Είναι ορατό το μέλλον, των εμπρηστών και καταπατητών να αποκτούν μορφή ανωνύμων εταιρειών, με διαπλοκή τραπεζών και κατασκευαστικών εταιρειών, και μάλιστα εισηγμένων στο χρηματιστήριο.

Η αγορά, και μάλιστα με την μορφή της ΟΝΕ, έχει γίνει ο τιμητής των πάντων και ο υποβολέας των κυβερνητικών πολιτικών. Μάλλον απερχόμαστε την περίοδο των διαπλεκομένων της 10ετίας του 90 και μπαίνουμε στην περίοδο της μονοκρατορίας της αγοράς και των “καθ’ υπαγόρευσίν” της πολιτικών που θα προωθούν αναντίρρητα οι κυβερνήσεις-μαριονέττες, στην αυγή του νέου αιώνα.

Κάτι πρέπει να κάνουμε:

Ας συμφωνήσουμε ότι όσο σκεφτόμαστε με τη λογική των μονοδρόμων, τελικά εμείς θα είμαστε οι χαμένοι.

Ας ξεφύγουμε από τη θεοποίηση των υποδομών και των έργων. Οι υποδομές είναι για να εξυπηρετούν τους πολίτες και όχι για να στρεβλώνουν την ανάπτυξη και να υποθηκεύουν το μέλλον.

Ας είμαστε ιδιαίτερα επιφυλακτικοί για κάθε μεγάλο ή μεσαίο έργο αν δεν είναι ολοκληρωμένος ο σχεδιασμός του και αν δεν έχει εξασφαλίσει την εξειδίκευσή του με όλα τα συνοδευτικά μικρότερα έργα για την μεγιστοποίηση του αποτελέσματος.

Ας ανησυχούμε σοβαρά για το “μετά”, για την κοινωνική, περιβαλλοντική, χωροταξική αποτελεσματικότητα και τη λειτουργία ενός έργου.

Ας ξαναμάθουμε να εξεγειρόμαστε με εκείνους που τρίβουν τα χέρια τους από τους βομβαρδισμούς στη Νέα Γιουγκοσλαβία και από τα καταστροφικά αποτελέσματα του σεισμού της 7-9-99 στην Αθήνα.

Ας αντιστεκόμαστε σε γεγονότα όπως: 1) στην απουσία του μετρό από την ενδιάμεση λωρίδα της κατασκευαζόμενης οδού Σταυρού-Ελευσίνας, αν και είχε σχεδιαστεί έτσι, για να αποφύγει ο ιδιώτης εκμεταλλευτής των διοδίων τον ανταγωνισμό του μετρό. 2) στο ότι δεν είναι αυτονόητο και δεν έχει αποφασιστεί ακόμη ότι το μετρό της Αθήνας πρέπει να φτάνει μέχρι το νέο αεροδρόμιο, γιατί υπάρχουν ιδιωτικά συμφέροντα που έχουν επενδύσει στις οδικές μεταφορές από και προς το αεροδρόμιο των Σπάτων. 3) στην καταπάτηση και των τελευταίων ελεύθερων χώρων στην Αθήνα (Πάρκο Ελευθερίας, Γκαράζ Αμερικάνικης Πρεσβείας, Πεδίο Άρεως, κλπ). Τέτοια γεγονότα αφορούν όλους μάς και όχι μόνο τους γείτονες και τους περίοικους.

Ας μην αντιπαρερχόμαστε τέτοιες ειδήσεις όπως αυτή που λεει ότι “από μόλις 440 δειγματοληπτικούς ελέγχους σε ένα σύνολο 15.000 έργων των κεντρικών και περιφερειακών υπηρεσιών βρέθηκε, για παράδειγμα, ότι στο 86% των περιπτώσεων η άσφαλτος που στρώθηκε ήταν εκτός των προδιαγραφών”. Ας ξαναμάθουμε να εξεγειρόμαστε κάθε φορά που πέφτουμε σε λακούβα, γιατί ξέρουμε την αιτία.

Ας ξαναμάθουμε να σκεφτόμαστε πολιτικά. Ας ξαναμάθουμε να έχουμε αριστερή σκέψη και πράξη, δηλαδή το αυτονόητο να εντοπίζουμε, να συν-λογιζόμαστε, να συν-ζητούμε, να συν-αποφασίζουμε, να προτείνουμε, να ενημερώνουμε, να βρίσκουμε τρόπους να βελτιώνουμε. Διαδικασίες που εκτός από τη βελτίωση των συνθηκών και των όρων ζωής βελτιώνουν και εμάς τους ίδιους, την ποιότητά μας ως συν-πολίτες, ως συν-άνθρωποι, ως σύν-τροφοι.