TERRA/LORE

ΔΙΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ

29, 30 & 31 Μαρτίου 1999, Τσαγκαράδα

Ανατολικό Πήλιο

Δρ. Ηλίας Γιαννίρης, Χωροτάκτης

Όταν η έννοια “Ικαρία” περνούσε ως κοινωνική ρύθμιση και ως η χώρα της ουτοπίας από τον Ετιέν Γκαμπέ στα μέσα του 19^ου αιώνα, κανείς δεν θα φανταζόταν ότι 150 χρόνια μετά η ουτοπία θα επέστρεφε στην αναπτυξιακή φιλολογία μέσω της έννοιας της “αειφορίας”. Η σύγκριση μοιάζει να μην έχει έδαφος γιατί η κοινωνική ουτοπία του 19^ου αιώνα παρέμεινε σε ένα επίπεδο μεμονωμένων κοινωνιακών εφαρμογών στην Αγγλία, στις ΗΠΑ και αλλού. Δεν έγινε κατορθωτό να δημιουργηθούν ευρύτερες γεωγραφικές συσπειρώσεις που να προσφέρουν εμπειρία σε διεργασίες “παγκοσμιοποίησης των ουτοπιών”. Ήδη από το 19^ο αιώνα, με την αποικιοκρατία, αλλά πολύ περισσότερο στον 20ο, κυριάρχησαν κοινωνικά συστήματα “οικονομικής” λογικής που ισοπέδωσαν τους κοινωνικούς πειραματισμούς του 19^ου αιώνα γιατί στηρίχθηκαν σε λογικές πολωμένης ανάπτυξης και σε λογικές συσσώρευσης.

Όπως και νάχει, η νέα έννοια, της “αειφορίας” έχει τεθεί, είτε ως ανάπτυξη είτε ως διαχείριση. Μάλιστα, ενδιαφέρον έχει η παράλληλη ευρωπαϊκή εξέλιξη της έννοιας της “επικουρικότητας”. Ουσιαστικά, η επικουρικότητα μοιάζει να είναι το κεντρικό κανονιστικό πλαίσιο για τη διαχείριση (management) της “αειφορίας”. Επιπλέον, έχει τεθεί πανευρωπαϊκά και ένα κριτήριο που ορίζει τον πήχυ της διαχείρισης της αειφορίας: Η “κοινωνική συνοχή”.

Μπαίνοντας στον 21^ο αιώνα και στην 3^η χιλιετία, μοιάζει να υπάρχει επάρκεια στο ευρωπαϊκό θεωρητικό οπλοστάσιο των “εννοιών”. Ας δεχτούμε ότι υπάρχει αυτή η επάρκεια, προκειμένου να συμβάλουμε στην εκλέπτυνση, στην βελτίωση των πολιτικών που απορρέουν.

Ας αποσαφηνίσουμε το περιεχόμενο που δίνουμε στην έννοια “Χωροταξικός Σχεδιασμός”. Ο όρος δεν περιορίζεται στον “Φυσικό Σχεδιασμό του Χώρου” και επ’ ουδενί υπηρετείται από τα Γενικά Πολεοδομικά Σχέδια και τις Ειδικές Χωροταξικές Μελέτες. Ο όρος αφορά και τις κοινωνικές και οικονομικές πολιτικές. Ουσιαστικά ο όρος αναφέρεται σε συνολικές δράσεις και σε διαχρονική διαχείριση τους.

Ας υποθέσουμε ότι συμφωνούμε να υιοθετηθεί μια μη-στατική ολοκληρωμένη προσέγγιση στο χωροταξικό σχεδιασμό. Τότε, το αμέσως επόμενο ερώτημα είναι: “Ποιος θα ασκεί Χωροταξικό Σχεδιασμό;” Δηλαδή ποιος θα έχει την αρμοδιότητα της διαχείρισης του χώρου; Και ποιος θα είναι ο ρόλος των εμπλεκομένων κοινωνικών δυνάμεων;

(Διαγράμματα 1 και 2: Επικουρικότητα και Διαχείριση)

Το ερώτημα έχει απάντηση που μοιάζει να αφορά την πολιτική επιστήμη. Ουσιαστικά, πρόκειται για ένα ακόμη μέτρο αξιολόγησης της λειτουργίας της δημοκρατίας. Όχι μόνο γιατί οι κοινωνικές ρυθμίσεις-συναινέσεις-αντιφάσεις πρέπει να λειτουργούν θετικά και όχι διαλυτικά, αλλά και γιατί ορισμένα ζωικά πεδία που δεν έχουν όμως σημαντικό πολιτικό βάρος θα πρέπει τουλάχιστο να συνυπολογίζονται: Η φύση, οι μειονεκτικές ομάδες, οι μειονεκτικές περιοχές κλπ.

Βέβαια, ζητούμενο είναι η λογική της αειφορίας να προσφέρει και ένα σύστημα επαναξιολόγησης του πολιτικού βάρους που αναλογεί στα διάφορα πεδία και επαναδιάταξης των ιεραρχιών. Για την κοινωνία αυτό σημαίνει σημαντική αναδιανομή του συστήματος διαχείρισης, δηλαδή αναδιανομή της εξουσίας ώστε να διασφαλίζεται η “αειφορία”.

Οι Περιφερειακές ανισότητες στην Ευρώπη μεγαλώνουν. Κανείς δεν φαίνεται να το θέλει κάτι τέτοιο, παρ’ όλο που οι διεργασίες παγκοσμιοποίησης σήμερα συνδέονται ευθέως με τη συγκρότηση ακόμη μεγαλύτερων οικονομικών οντοτήτων και ακόμη μεγαλύτερης πόλωσης.

Σημαντικός παράγοντας είναι το επίπεδο στο οποίο λειτουργούν οι πολιτικές. Ας δούμε το παράδειγμα των περιφερειακών ανισοτήτων.

(Διάγραμμα 3: Χάρτης Περιφερειακών Ανισοτήτων).

Οι περιοχές του στόχου 1 είναι περίπου οι περιοχές που βρίσκονται στην τελευταία κλίμακα του Χάρτη. Αυτές είναι οι περιοχές που έχουν κάτω από το 82% του Κοινοτικού Μέσου Όρου των περιφερειακών εισοδημάτων. Τι συμβαίνει όμως στις περιοχές που ανήκουν σε αυτή την κατηγορία αλλά βρίσκονται πολύ κάτω, π.χ. στο 50%;

Οι “άκρες” της Ευρώπης, η “κρυμμένη ενδοχώρα” οι περιοχές που βρίσκονται υπό “αναπτυξιακή σκιά”, αλλά και ο “τέταρτος κόσμος” των μητροπόλεων, όλοι αυτοί γνωρίζουν καλά ότι η δική τους κατάσταση σχετίζεται ευθέως με την πολωμένη ανάπτυξη και τη συσσώρευση. Ωστόσο, δεν έχουν πολιτικό βάρος. Ακόμη περισσότερο, διαχρονικά χάνουν σε αξιοπρέπεια και υπερηφάνεια, και αισθάνονται τελικά αυτό που οι επίσημες πολιτικές προσδιορίζουν: “μειονεκτικά” ή “απραμεθόρια” η “περιθωριοποιημένα” ή “απομακρυσμένα”.

Σε αυτές τις περιοχές (αλλά και τις κοινωνικές ομάδες) θα πρέπει να αναγνωρίσουμε τη λειτουργία ενός ιδιότυπου φαύλου κύκλου, αυτού της “μιζέριας”. Η απόκλιση από τα “πρότυπα” και τους μέσους όρους, η βίωση της “φτώχειας” και της “μειονεκτικότητας” οδηγεί σε υποχώρηση των κοινωνικών αξιών, σε τοπικιστικούς ανταγωνισμούς, σε υποβάθμιση των κριτηρίων εκλογής αντιπροσώπων, σε υποβάθμιση της εκπροσώπησης, σε ακόμη μεγαλύτερη παραγωγή μιζέριας. Με άλλα λόγια ο κύκλος αυτός αφορά την οπισθοχώρηση της κοινωνικής και πολιτικής χειραφέτησης των περιοχών, των κοινωνικών ομάδων, των πολιτών. Παράλληλα, χειροτερεύει η σχέση κοινωνίας-περιβάλλοντος.

Τέτοιες περιοχές είναι και αυτές που χρειάζονται εξειδικευμένες πολιτικές και “δραστικά” μέτρα, ιδιαίτερα οι νησιωτικές. Χρειάζονται αυτά ακριβώς που δεν έχουν:

• καλή λειτουργία της δημόσιας διοίκησης,
• τεχνική υποστήριξη για τη διευκόλυνση ενδογενών αναπτυξιακών διεργασιών,
• ίδιους πόρους,
• μέτρα για την άρση (άμβλυνση) της απομόνωσης με καλή, τακτική και φτηνή λειτουργία των επικοινωνιών και των συγκοινωνιών, που δεν είναι ανταγωνιστικές και βιώσιμες
• σταθερή υποστήριξη ορισμένων ζωτικών δραστηριοτήτων,
• ιδιαίτερες διευκολύνσεις, κίνητρα και υποδομές για τη διεύρυνση της παραγωγικής βάσης,
• πόρους και ειδικευμένες πολιτικές για τη νεολαία και την Τρίτη ηλικία,
• προστασία των ευάλωτων κύκλων ζωής.

Μάλιστα, αυτά τα μέτρα και οι πολιτικές ίσως θα πρέπει να βγουν κατ’ εξαίρεση έξω από τις κυρίαρχες ευρωπαϊκές κατευθύνσεις. Ίσως θα πρέπει να υπάρξουν χρηματοδοτήσεις στο 100% για ορισμένες δράσεις. Ίσως θα πρέπει να υπάρξουν δημόσιες επιδοτήσεις σε ορισμένους τομείς κατά παράβαση των κανόνων του ανταγωνισμού.

Ποιος όμως ασχολείται με αυτά; Μπορεί το 3^ο ΚΠΣ και η Ατζέντα 2000 να συμπεριλάβουν τέτοιες διαστάσεις πολιτικής που είναι ζωτικές για ορισμένες περιοχές σαν τις περιοχές του TERRA/LORE; Μέχρι σήμερα, δεν διαφαίνεται τέτοια κατεύθυνση, και οι “άκρες” της Ελλάδας θα κληθούν για άλλη μια φορά να ανταγωνιστούν με άνισους όρους.

Για πολλούς επιστήμονες που έχουν ασχοληθεί με περιφερειακά προβλήματα είναι εύκολο να γίνει αντιληπτή η αντι-αναπτυξιακή ή αντί-αειφορική δράση της πολωμένης ανάπτυξης, της οικονομικής μεγέθυνσης, της συσσώρευσης. Ακόμη περισσότερο, είναι αντιληπτή η αντίστοιχη δομή της ιεραρχίας και του συστήματος εξουσίας και οι μηχανισμοί αναπαραγωγής τους.

(Διάγραμμα 5: Τα επίπεδα της απομόνωσης. Στην ορεινή Ικαρία 7. Στην ορεινή Μεσσαρά και στη Ragusa 5. Στο Πήλιο και στο Αlcamo 4.)

Ειδικότερα, για εμάς που έχουμε την ευτυχία να έχουμε εμπλακεί στο TERRA/LORE, και ίσως αυτό να το αισθάνονται και άλλα Έργα του Προγράμματος TERRA, δόθηκε η ευκαιρία από την Κομισιόν, μέσα από την “ανατρεπτική” φύση του Προγράμματος, να εργαστούμε ως τεχνικοί μαζί με την αυτοδιοίκηση, σε περιοχές με ελάχιστο πολιτικό βάρος. Σε περιοχές που αγωνίζονται να κατακτήσουν, αλλά δεν ξέρουν πώς. Σε περιοχές που ο κύκλος της μιζέριας είναι λίγο-πολύ ενεργός.

Το ίδιο το TERRA/LORE στη σύλληψή του είναι πολύ απλό: Οι ανάγκες μιας ακραίας περιοχής του στόχου 1 έχουν κάτι κοινό ή παράλληλο με τις ανάγκες των άλλων περιοχών. Αντί να υποκριθούν ή να προσποιηθούν οι περιοχές, σκεφτόμενες τι θα άρεσε στις Βρυξέλλες, τους ζητήθηκε, κατά τη σύνταξη της πρότασης, να προτείνουν για χρηματοδότηση αυτά που έχουν οι ίδιες οι περιοχές ανάγκη και που η δημόσια διοίκηση δεν θα χρηματοδοτούσε εύκολα γιατί έχει άλλες προτεραιότητες.

Στη συνέχεια η ομάδα των τεχνικών εντόπισε τα κοινά σημεία, οργάνωσε το σύστημα ανταλλαγής απόψεων και επικοινωνίας, πρότεινε το Δίκτυο Παρατηρητηρίων ως εργαλείο συνεχούς υποστήριξης, και υπέβαλε την πρόταση που τελικά εγκρίθηκε.

Όπως αντιλαμβάνεστε, όλοι οι εμπλεκόμενοι του LORE μπήκαμε σε ένα χορό πρόκλησης, και έκτοτε τρέχουμε χωρίς ανάσα συνεχώς.

Ο Αρχηγός του Έργου, η Επαρχία Ικαρίας, μετά την έγκριση του Έργου, με την καθοδήγησή μας επέλεξε να προχωρήσει στη δημιουργία αναπτυξιακής εταιρείας αντί να στηριχθεί σε ιδιωτικά γραφεία. Και μάλιστα έπρεπε να περιλαμβάνεται η Αναπτυξιακή Εταιρεία ως μέρος της Σύμβασης του Επάρχου με την Κομισσιόν, όπως και έγινε. Αυτό ήταν ιδιαίτερα δύσκολο γιατί η επιχειρηματικότητα είναι στο ναδίρ. Στην Ικαρία δεν υπάρχει ακόμη και σήμερα ούτε μία έστω δημοτική ή κοινοτική επιχείρηση. Η ίδια η επιχειρηματικότητα των κατοίκων, ιδίως των νέων είναι σχεδόν ανύπαρκτη ή “εν υπνώσει”-σε λήθαργο. Η νεοδημιουργηθείσα Αναπτυξιακή Εταιρεία της Επαρχίας αποτελεί τη μόνη επιχειρηματική μορφή της αυτοδιοίκησης και γι αυτό απετέλεσε σημαντική καινοτομία και τόλμημα εκ μέρους της Αυτοδιοίκησης. Αξίζει να αναφερθεί ότι όλες οι αποφάσεις των οργάνων της Αυτοδιοίκησης για τη σύστασή της υπήρξαν ομόφωνες.

Ωστόσο, οι ανεπάρκειες της τοπικής κοινωνίας είναι πολλές. Η Τοπική Τράπεζα μας καθυστέρησε γιατί έπρεπε να μάθει νέα πράγματα για τους τραπεζικούς λογαριασμούς και τα Κοινοτικά Προγράμματα. Ούτε δικηγόρος ή λογιστής ανάλογης κατηγορίας δεν ήταν εύκολο να βρεθεί.

Αλλά και οι άλλες ελληνικές περιοχές, το Αν. Πήλιο και η Μεσσαρά, αντιμετώπισαν προβλήματα. Οι εκλογές αλλά και η αναδιάρθρωση των ΟΤΑ με το Σχέδιο “Καποδίστριας” επέφεραν σημαντικές καθυστερήσεις. Στο LORE συνέβη όλα να αλλάξουν στη μέση του προγράμματος TERRA και σε μια κρίσιμη φάση του Έργου LORE, τη φάση της “απογείωσης”.

Τελικά, φαίνεται πως τα καταφέραμε να μην χαθεί το Έργο. Και ο αγώνας συνεχίζεται με την ψυχή στο στόμα.

Οι αυτοδιοικήσεις του Έργου TERRA/LORE φαίνεται να τα καταφέρνουν. Αντιλαμβάνονται τη χρησιμότητα του Έργου. Αντιλαμβάνονται ότι με το Δίκτυο Παρατηρητηρίων αποκτούν ένα σημαντικό μέσο που μπορεί να απαντήσει σε πολλές ανάγκες και να λύσει πολλά προβλήματα. Κυρίως αντιλαμβάνονται ότι μέσω των δικτύων μπορούν να συνδιαλλαγούν διαφορετικά με τη διοικητική ιεραρχία και τις εξουσίες. Γι αυτό φαίνεται, μέχρι τώρα, παρά τις ανεπάρκειες, να έχουν επιδοθεί σε ένα μεγάλο αγώνα.

Τα πράγματα όμως φαίνεται ότι δεν είναι έτσι για τα άλλα επίπεδα εξουσίας. Κατ΄ αρχήν δεν είναι τυχαίο που η απ’ ευθείας σύνδεση της XVI Γ.Δ. της Κομισιόν με τις τοπικές αυτοδιοικήσεις μέσω του TERRA, προκειμένου να αναζητηθούν με αυθεντικό τρόπο εκείνες οι διεργασίες που στην πράξη ακυρώνουν πολλές καλές προθέσεις και πολιτικές, και η ουσιαστική παράκαμψη με το TERRA των υπαρχόντων συστημάτων ιεραρχίας, και ιδίως των εθνικών διοικήσεων, οδήγησε στην απόφαση του Συμβουλίου Υπουργών για τη μη-συνέχιση του TERRA. Επομένως, δεν θα υπάρξει TERRA II, όπως συμβαίνει π.χ. με το LEADER, που μάλιστα σύντομα θα μπει στην Τρίτη περίοδο.

Για μένα είναι εξίσου ανεξήγητο, και ίσως όχι τυχαίο, που όλοι οι αιρετοί που οι περιοχές τους έχουν εμπλακεί με το TERRA/LORE δεν επανεξελέγησαν παρ’ όλο που κάλυπταν όλο το πολιτικό φάσμα. Ίσως έχουμε την περίπτωση που μια καινοτομία δεν έχει προλάβει να δημοσιοποιηθεί και να μετατραπεί σε κοινωνική συνείδηση.

(Διάγραμμα 6)

Και φυσικά δεν είναι καθόλου εύκολο, με ελάχιστο πολιτικό βάρος, με καταρρακωμένη την αρχή της επικουρικότητας, με συνθήκες ραγδαίας μείωσης της κοινωνικής συνοχής, οι περιοχές του στόχου 1 να ζητήσουν και να επιβάλουν στις εθνικές και ευρωπαϊκές πολιτικές τη συνέχιση αυτής της λογικής που περιείχε το Πρόγραμμα TERRA.

Η διερεύνηση της σχέσης αυτοδιοίκησης και εξουσίας σχετίζεται με φιλοσοφικά-πολιτικά ζητήματα που ασφαλώς δεν είναι καινούργια. Παράλληλα, η σχέση θεωρίας-πράξης αναγκαστικά αφορά τη σχέση των ανθρώπων της γνώσης με τους ανθρώπους της πράξης, τη σχέση των “φιλοσόφων” με τους “πολιτικούς”.

Στην περίπτωση του TERRA/LORE το ρόλο των “φιλοσόφων”-της θεωρίας καλούμαστε να παίξουμε εμείς οι τεχνικοί, και το ρόλο των “πολιτικών”-της πράξης να τον παίξει η τοπική αυτοδιοίκηση. Το βαθύτερο ζητούμενο αφορά εν τέλει ανθρώπινες συμπεριφορές και όχι απλά έργα, όπως όλοι οι εμπλεκόμενοι στο TERRA/LORE θα πρέπει να μην λησμονούμε.

Άλλωστε, σε ένα πολιτικό σύστημα οι άνθρωποι είναι εν τέλει αυτοί που επιτελούν ρόλους, αυτοί που γνωμοδοτούν, αυτοί που αποφασίζουν, αλλά και αυτοί που εκλέγονται.

Ασφαλώς, ο τρόπος που πράττουν οι πολιτικοί, και τα κριτήρια με τα οποία πράττουν είναι οι λόγοι που τελικά, εκ του αποτελέσματος, μπορεί να κριθεί σε κάποια μεταγενέστερη εποχή αν οπισθοχώρησε ή προήχθη η κοινωνική και πολιτική χειραφέτηση των πολιτών. Αν δηλαδή οι ίδιοι οι πολιτικοί ανεξάρτητα από το αν επανεκλεγούν ή όχι θέτουν ως κριτήριο το “συμφέρον” του τόπου και όχι μικροπολιτικές πολιτικές επανεκλογής.

Σε αυτό το σημείο πρέπει να αναφέρουμε ότι το LORE ευτύχησε να έχει αυτοδιοικητικούς που θέτουν ως κριτήριο το συμφέρον του τόπου τους. Ο τέως Έπαρχος Σίμων Τριπόδης, παλαίμαχος στην αυτοδιοίκηση, έτσι λειτούργησε. Ο πρόωρα χαμένος νεοεκλεγείς Έπαρχος Αριστείδης Κουμιώτης, και παλιότερα ως Νομαρχιακός Σύμβουλος, αλλά και στο λίγο χρόνο της εμπλοκής του ως Έπαρχος, πρόβαλε τα συμφέροντα της Ικαρίας με σθένος και υποστήριξε ένθερμα το LORE γιατί αντιλήφθηκε τη μεγάλη σημασία του για τον τόπο. Το ίδιο συνέβη στη Μεσσαρά, όπου ο τέως Πρόεδρος του Συμβουλίου Περιοχής είναι μαζί μας σήμερα, και συμμετέχει στο Έργο LORE γιατί πιστεύει σε αυτό και στα θετικά του σημεία. Την ίδια καλή αφετηρία είχαμε και στο Αν. Πήλιο με τον τέως Πρόεδρο του Συμβουλίου Περιοχής, με την μεγάλη και πολύτιμη θητεία του στην αυτοδιοίκηση.

Σίγουρα το TERRA/LORE όπως ίσως και άλλα Προγράμματα και Έργα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί με τον ένα ή τον άλλο τρόπο από τους πολιτικούς, δηλαδή για προώθηση των αναπτυξιακών συμφερόντων του κάθε τόπου ή για μικροκομματικές επιδιώξεις. Και αυτό θα άξιζε παρατήρησης μετά τη λήξη του Έργου. Αν κάνουμε μια εκτίμηση σήμερα, πιστεύω ότι στο τέλος, με τη λήξη του Έργου, θα συμφωνήσουμε ότι όλοι στάθηκαν στο ύψος τους.

Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα η κοινωνία έχει γνωρίσει όλες τις παραλλαγές αυτής της σχέσης. Η πιο σπουδαία μαρτυρία για αυτή τη σχέση μας έρχεται με το μύθο του Δαίδαλου και του Ίκαρου.

Ο Δαίδαλος, ο έξοχος τεχνίτης της αρχαιότητας, στην Αθήνα ήταν δούλος. Στην Μινωϊκή Κρήτη όμως όχι. Εκεί ήταν ένας καλός και τιμώμενος συνεργάτης του Μίνωα. Εκεί όμως ήταν που ο τεχνίτης Δαίδαλος ξεπέρασε τους ηθικούς φραγμούς και έθεσε την τεχνολογία σε κατεύθυνση που ο Μίνωας αγνοούσε: Βοήθησε τη γυναίκα του βασιλιά να ζευγαρώσει με τον Ταύρο, για να γεννηθεί ο Μινώταυρος. Για τη συμφορά που επέφερε στο Βασιλιά τιμωρήθηκε και κυνηγήθηκε λυσσαλέα. Τον ίδιο του το γιό τον έχασε γιατί κυριάρχησε η απερισκεψία και ο Ίκαρος δεν ακολούθησε τις “οδηγίες χρήσης” του μέσου που χρησιμοποιούσε. Αργότερα, ο Δαίδαλος θέτει την τέχνη του στην υπηρεσία μικροκομματικών επιδιώξεων. Έφτιαξε μεν το θησαυροφυλάκειο του Βασιλιά Κόκκαλου, όμως πρόδωσε στον αντίπαλο του βασιλιά το μυστικό της εύκολης διάρρηξης του κτίσματος. Ο Βασιλιάς εκλάπη, έμεινε χωρίς πλούτη και νικήθηκε.

Η καλή συνεργασία των αυτοδιοικητικών με τους τεχνικούς είναι όρος ύπαρξης για το LORE.

Εμείς, οι συντελεστές του LORE, μπορούμε ήδη από τώρα να σκεφτούμε πολλές περιπτώσεις που ο μύθος του Δαίδαλου και του Ίκαρου έχει εφαρμογή στην περίπτωσή μας. Αυτό είναι ένα άλλο σημείο που αξίζει να συζητήσουμε ολοκληρωμένα όλοι μαζί, μετά τη λήξη του Έργου.

Ωστόσο, σε όλες αυτές τις διεργασίες ενδιαφέρουσες διαστάσεις πάντα κατείχε ο ρόλος της ενημέρωσης, οι τρόποι διαμόρφωσης της κοινής γνώμης, και το ενδιαφέρον της χειραγώγησης της κοινής γνώμης από τους ίδιους τους πολιτικούς.

Τόσο για τους “πολιτικούς” όσο και για τους “τεχνικούς” η ενημέρωση, η διάχυση της δράσης του TERRA/LORE αποτελεί βασική αλλά και ενδογενή ανάγκη, που επιβάλλεται από τη φύση του Έργου. Διεργασίες όπως η σημερινή, αλλά και διεργασίες ενημέρωσης των “χρηστών” και του γενικού κοινού επιβάλλονται. Και αυτέ δεν έχουν μόνο τη συμβατική μορφή των συναντήσεων-συγκεντρώσεων. Συχνά με την ανεπάρκεια ακόμη και περιφερειακών μέσων ενημέρωσης, είναι αναγκαία η δημιουργία νέων μέσων ενημέρωσης.

Στα πλαίσια του Έργου TERRA/LORE οι Ιταλοί Εταίροι μας έφτιαξαν ειδικό site στο Διαδίκτυο. Εμείς εδώ φτιάξαμε ένα CD-ROM εργασίας. Στην περίπτωση της Ικαρίας δημιουργήσαμε ένα περιοδικό. Βρισκόμαστε σε συνεργασία για την ενεργοποίηση του τοπικού ραδιοφωνικού σταθμού της Ικαρίας που έχει μισοκλείσει. Παρόμοια κινούνται και οι άλλες περιοχές.

Βέβαια, η Κομισιόν δεν θέλει τέτοια προσέγγιση. Θέλει σαφές και λεπτομερές σχέδιο διάχυσης εκ των προτέρων, που να ακολουθούμε και να αξιολογούμε. Τώρα που η πορεία του Έργου έχει βρει το ρυθμό της είμαστε σε καλύτερη θέση όλοι μας, και κυρίως οι περιοχές, να προσεγγίσουν το τελικό σχέδιο διάχυσης.

Το βέβαιο είναι ότι η διάχυση έχει μια πλευρά που δεν ποσοτικοποιείται και κυρίως δεν κοστίζει. Είναι αυτή που γίνεται από την πνοή του ίδιου του Έργου, και το ενδιαφέρον που δείχνουν τα ίδια τα τοπικά μέσα, και οι ίδιοι οι τοπικοί φορείς. Αυτή η διάχυση, που προκαλείται από γνήσιο ενδιαφέρον της ίδιας της κοινωνίας, είναι μάλλον η αποτελεσματικότερη και αποδοτικότερη. Και μην ξεχνάμε ότι είναι “δωρεάν”. Ξέρουμε ότι οι εταίροι “χτίζουν” τη διάχυση με φυλλάδια, εκδόσεις, ενημερωτικές συναντήσεις και άλλα μέσα βασισμένοι πάνω σε αυτό το τοπικό ενδιαφέρον. Τέτοιες δράσεις διάχυσης έχουν περιγραφεί επαρκώς στην πρόταση, και τις ακολουθούμε. Με τη δική μας όμως προσέγγιση προσθέτουμε και νέες. Το site στο Διαδίκτυο, το CD-ROM, το Λογότυπο, το Περιοδικό της Ικαρίας είναι νέες δράσεις διάχυσης που δεν είχαμε προβλέψει ή δεν ήμαστε σίγουροι αν και πώς μπορούν να γίνουν.

Κλείνοντας αυτή την εισήγηση, θέλω να θέσω ένα ερώτημα: Είναι δυνατόν να μιλάμε για “χωροταξικό ασυνείδητο”;

Υπάρχει περίπτωση να συντελούνται διεργασίες που δεν έχουν ακόμη αναχθεί στη σφαίρα της κοινωνικής συνείδησης; Πιστεύω πως ναι. Και μάλιστα, το “χωροταξικό ασυνείδητο” είναι μεγαλύτερο όσο απομακρυνόμαστε από τα κέντρα της πολωμένης ανάπτυξης.

Με το LORE, και κυρίως με τις δύο κύριες συνιστώσες τους (α) τη διεργασία της αυτογνωσίας που συντελείται με τα Τοπικά Προγράμματα σε όλους τους εταίρους, και (β) τα τοπικά οφέλη που ενδέχεται να προκύψουν από τα Χωροταξικά Παρατηρητήρια, σημαντικές διεργασίες θα περάσουν από το “χωροταξικό ασυνείδητο” στη συλλογική συνείδηση για δράση των τοπικών κοινωνιών.

Θα ήμουν ευτυχής αν τελικά επιβεβαίωνα ότι παρόμοιες διεργασίες γίνονται και σε άλλα TERRA, αλλά και σε άλλες περιοχές με παρόμοιους προσανατολισμούς. Πιστεύω ότι αυτή ακριβώς είναι η δύναμη που όλοι οι συντελεστές του LORE διαισθανόμαστε ότι υπάρχει στο Έργο LORE. Μια δύναμη που αυξάνει το πολιτικό βάρος των περιοχών αλλά και υποστηρίζει το αντικειμενικό και μακροχρόνιο απέναντι στο ευκαιριακό και υποκειμενικό.

Ευχαριστώ για την προσοχή σας.